Yanıcı toz basınçlı havayla temizlenebilir mi?

Bundan kaçınılmalıdır. Yanıcı tozu çıkıntılardan ve makinelerden basınçlı havayla üflemek tozu havaya savurur ve patlayabilecek bulutun ta kendisini oluşturur; üstelik tozu ortadan kaldırmak yerine başka bir yere taşır. HSE buna karşı tavsiyede bulunur; ABD kuralları ise buna yalnızca diğer temizlik yöntemlerinden sonra son çare olarak, tüm tutuşturucu kaynaklar kapatılmış ve alan kontrol altına alınmışken izin verir.

Kısa cevap

• Tercih edilen yöntem: yanıcı toz için tasarlanmış ekipmanla vakumlu temizlik. Malzemeye uygun olduğu yerlerde nazik süpürme ve ıslak yöntemler alternatiftir.
• HSE kılavuzu (HSG103), toz bulutu oluşturdukları için toz birikintilerini yerinden oynatmak amacıyla basınçlı hava hatlarının kullanılmamasını söyler.
• OSHA'nın tahıl işleme standardı, üflemeye yalnızca alanda tutuşturucu kaynak oluşturan tüm makineler kapatıldığında ve diğer tutuşturucu kaynaklar kaldırıldığında veya kontrol altına alındığında izin verir.
• NFPA 652 (2019 baskısı) üflemeye yalnızca vakumlama, süpürme veya yıkamadan sonra; boşalma basıncını 30 psi (207 kPa) ile sınırlayan nozullarla, toza uygun elektrikli ekipmanla, tutuşturucu kaynaklar ve sıcak yüzeyler kapatılmışken ve yeniden çalıştırmadan önce kalan toz temizlenmek kaydıyla izin veriyordu. NFPA 652'nin yerini o tarihten bu yana NFPA 660 (2025) almıştır: kesin koşullar için güncel metnini kontrol edin.
• Metal tozları için daha sıkı olan metal tozu gerekliliklerine uyun.

Basınçlı hava neden yanlış araçtır

Çökelmiş bir tabaka patlayıcı değildir; bulut patlayıcıdır. Basınçlı hava jeti tabakayı, çoğu zaman nozulu tutan kişinin hemen yanında yoğun bir buluta dönüştürür ve en ince parçacıkları, gözden uzakta yeniden çökecekleri yüksek yüzeylere yayar. Oda yüksekliği boyunca havaya kalkan 1 mm'den ince bir tabaka birçok tozun minimum patlayıcı konsantrasyonunu aşabilir; bu yüzden bulutun tehlikeli olması için büyük olması gerekmez. HSE'nin müfettişlere yönelik kılavuzu, basınçlı hava hatlarını tabakaları havaya kaldırıp buluta dönüştürebilen hava hareketleri arasında sayar.

Bulutun ihtiyacı yalnızca bir tutuşturucu kaynaktır: sıcak bir yatak, bir lamba, bir ısıtıcı, bir fandan çıkan kıvılcım, bir statik boşalma veya yakındaki bir yangın. OSHA, Kentucky'deki bir akustik yalıtım tesisinde 2003'te meydana gelen bir patlamayı anlatır; olası senaryo, gözetimsiz bir fırından çıkan küçük bir yangının yakındaki hat temizliğinin oluşturduğu toz bulutunu tutuşturması ve ardından tesis boyunca birbirini izleyen toz patlamalarıdır. Yedi çalışan hayatını kaybetti.

Kurallar ve kılavuzlar ne diyor

NFPA 652 (2019) metnindeki önlemler, özetle şunlardır:

1. Önce vakumlu temizlik, süpürme veya suyla yıkama kullanılır.
2. Bu yöntemlerden sonra kalan toz, temizlik için belirlenen birikim eşiğini aşmaz.
3. Basınçlı hava hortumlarında, boşalma basıncını 30 psi (207 kPa) ile sınırlayan basınç tahliyeli nozullar bulunur; bu, temizlik için kullanılan basınçlı havaya ilişkin OSHA sınırıdır (29 CFR 1910.242(b)).
4. Temizlik sırasında havadaki toza maruz kalabilecek aydınlatma dahil tüm elektrikli ekipman Class II, Division 2 konumuna uygundur.
5. Bir toz bulutunu veya tabakasını tutuşturabilecek tüm tutuşturucu kaynaklar ve sıcak yüzeyler kapatılır veya kaldırılır.
6. Üflemeden sonra, tutuşturucu kaynaklar yeniden devreye alınmadan önce alt yüzeylerde kalan toz temizlenir.
7. Metal tozları için metal tozu gereklilikleri (o zamanki NFPA 484) uygulanır.

30 psi nozul jeti sınırlar; bulutu zararsız hale getirmez, bu yüzden diğer koşullar yine de geçerlidir.

AB'de çıkış noktası 1999/92/AT Direktifidir: işveren önce patlayıcı ortamların oluşmasını önlemelidir; dolayısıyla patlayıcı ortam oluşturan bir temizlik yöntemi, Patlamadan Korunma Dokümanında belgelenmiş bir gerekçe ve kontroller gerektirir.

Gerçekten başka seçenek yoksa

Çalışan makinelerin üzerindeki çatı makasları veya karmaşık koruyucuların içi gibi bazı yerlere vakum nozuluyla ulaşmak zor olabilir. Basınçlı havayı seçmeden önce uzatma çubuklarını, personel yükselticileri ve iskeleleri ve planlı duruşları değerlendirin. Üfleme tek seçenek olarak kalırsa, bunu bir çalışma izni kapsamında kontrollü bir iş olarak ele alın:

• Bir duruş sırasında yapın. Toza uygun olmayan elektrikli ekipmanı izole edin, sıcak işleri durdurun ve sıcak yüzeylerin soğumasını bekleyin.
• Ulaşılabilen her yeri önce vakumlayın; böylece yalnızca küçük bir kalıntı üflenir.
• Basıncı sınırlandırılmış bir nozul kullanın, yukarıdan aşağıya doğru çalışın ve diğer kişileri alanın dışında tutun.
• İşi yapan kişiyi uygun göz ve solunum koruması ile koruyun.
• Herhangi bir şeyi yeniden çalıştırmadan önce alt yüzeylere çöken tozu temizleyin.

Sık yapılan hatalar

• Üretim sırasında üflemek. Çalışan makineler, lambalar ve sıcak yüzeyler, kuralların kapatılmasını istediği tutuşturucu kaynakların ta kendisidir.
• Tozu "uzaklaştırmak" için üflemek. Toz kirişlere, kablo tavalarına ve yan odaya düşer ve orada gelecekteki bir ikincil patlamayı besler.
• Giysilerde basınçlı hava kullanmak. Kişinin çevresinde toz bulutu oluşturur; vakumlama gibi başka yöntemler kullanın.
• Eksik bir vakum sisteminin yerine hava tabancası kullanmak. Bunun yerine temizlik ekipmanını düzeltin.

excodex'te ilgili yazılar

• Toz tabakaları ve temizlik: ne kadar kalınlık fazladır?
• Sıradan bir endüstriyel elektrik süpürgesi yanıcı toz için güvenli midir?
• İkincil toz patlaması neden genellikle ilkinden daha yıkıcıdır?
• İyi temizlik Bölge 22'yi tehlikeli olmayan bölgeye indirebilir mi?

Standartlar ve ek kaynaklar

• HSE, HSG103 Yanıcı tozların güvenli kullanımı (temizlik yöntemleri): hse.gov.uk (PDF)
• OSHA 29 CFR 1910.272, tahıl işleme tesisleri, temizlik ve basınçlı havaya ilişkin (j) paragrafı: osha.gov
• OSHA, endüstride yanıcı toza ilişkin İş Sağlığı ve Güvenliği Bilgi Bülteni: osha.gov
• NFPA 652, 2019 baskısı için birinci revizyon kaydı (temizlik, basınçlı havayla üfleme ve taşınabilir elektrik süpürgeleri); NFPA 652'nin yerini NFPA 660 (2025) almıştır: nfpa.org (PDF)
• 1999/92/AT Direktifi, Madde 3, önleme ve koruma önlemlerinin sırası: legislation.gov.uk
• NFPA 660 (2025) üfleme prosedürünün (bölüm 8.4.2.6) sektör basınında yayımlanan özeti (ücretsiz resmi metin bulunmamaktadır): powderbulksolids.com

Bu yazı excodex editör ekibinin hazırladığı genel teknik bilgidir. Geçerli standartların, ekipman sertifikalarının ve talimatlarının, ulusal mevzuatın veya yetkin bir kişinin değerlendirmesinin yerini tutmaz.