ABD'de büyük kaza riski taşıyan kimyasal tesislere hangi kurallar uygulanır?

ABD'de büyük kaza riski taşıyan kimyasal tesisler, birbirine paralel işleyen iki federal kuralın kapsamındadır: çalışanları koruyan, ABD İş Güvenliği ve Sağlığı İdaresinin (OSHA) Proses Güvenliği Yönetimi standardı (Process Safety Management, PSM, 29 CFR 1910.119) ve toplumu ve çevreyi koruyan, Çevre Koruma Ajansının (Environmental Protection Agency, EPA) Risk Yönetim Programı (Risk Management Program, RMP, 40 CFR Part 68). Seveso tipi tek bir kanun yoktur; ağır kimyasal kazaları bağımsız Kimyasal Güvenlik Kurulu (Chemical Safety Board, CSB) araştırır.

Kısa cevap

• OSHA PSM (1910.119): listelenmiş yüksek derecede tehlikeli bir kimyasalı eşik miktarında veya üzerinde içeren prosesler (Ek A) ile tek bir yerde 10.000 pound (4.535,9 kg) veya daha fazla Kategori 1 yanıcı gaz ya da parlama noktası 100 °F (37,8 °C) altında olan yanıcı sıvı bulunduran prosesler için geçerlidir.
• PSM istisnaları: perakende tesisler, petrol ve gaz kuyusu sondajı veya kuyu hizmetleri ve normalde insansız uzak tesisler; yalnız işyerinde yakıt olarak kullanılan yakıtlar ve yanıcı sıvıların bazı atmosferik depolamaları da kapsam dışındadır.
• PSM'deki sabit süreler: proses tehlike analizi (PHA) en az 5 yılda bir yeniden geçerli kılınır; uygunluk tetkiki en az 3 yılda bir yapılır; olay araştırmasına 48 saat içinde başlanır; tekrar eğitimi en az 3 yılda bir verilir.
• EPA RMP (Clean Air Act Bölüm 112(r)): bir proseste düzenlenen bir maddeyi eşik miktarından fazla bulunduran tesisler bir risk yönetim planı sunar ve bu planı her 5 yılda bir güncelleyerek yeniden sunar.
• Süren kural yapım çalışmaları: EPA, RMP kuralını 2024'te değiştirmiş (Safer Communities by Chemical Accident Prevention kuralı) ve 24 Şubat 2026'da yeni bir öneri olan Common Sense Approach to Chemical Accident Prevention kural önerisini yayımlamıştır (görüş verme süresi 11 Mayıs 2026'da sona ermiştir); 2024 kuralının herhangi bir hükmüne dayanmadan önce güncel metin kontrol edilmelidir.
• Eyalet Planları (State Plans) kendi eyaletlerinde PSM'yi uygular ve kendi şartlarını ekleyebilir; eyalet kuralları kontrol edilmelidir.

OSHA Proses Güvenliği Yönetimi: 14 unsur

PSM performansa dayalı bir yönetim standardıdır. Kapsamdaki işverenler şu unsurları uygulamak zorundadır:

EPA Risk Yönetim Programı

RMP kuralı Clean Air Act'in (Temiz Hava Kanunu) 112(r) bölümünü uygular. Kapsamdaki bir tesis bir tehlike değerlendirmesi (en kötü durum ve alternatif salım senaryoları ile beş yıllık kaza geçmişi) yapmak, bir önleme programı (güvenlik bilgisi, bakım, izleme, eğitim) ve bir acil durum müdahale programı yürütmek ve risk yönetim planını EPA'ya sunarak her beş yılda bir güncelleyip yeniden sunmak zorundadır. Birçok tesis hem PSM'nin hem RMP'nin kapsamına girer ve RMP önleme programı PSM ile aynı konuların çoğunu (güvenlik bilgisi, bakım, izleme, eğitim) kapsar; bu nedenle tek bir entegre yönetim sistemi her ikisine de hizmet edebilir.

EPA'nın düzenlenen maddeler listesi ve eşik miktarları OSHA'nın Ek A'sından farklıdır; bu nedenle bir tesis bir kuralın kapsamına girip diğerinin kapsamına girmeyebilir. Her madde ve proses için iki liste de kontrol edilmelidir.

CSB ve araştırmalardan çıkarılan dersler

Kimyasal Güvenlik ve Tehlike Araştırma Kurulu (Chemical Safety and Hazard Investigation Board) 1998'den beri faaliyettedir. Ölüme, ağır yaralanmalara veya önemli maddi hasara yol açan kazara kimyasal salımları araştırır ve şirketlere, sektör kuruluşlarına, standart geliştiricilere ve düzenleyici kurumlara tavsiyelerde bulunur. Para cezası vermez, ihlal tutanağı düzenlemez ve düzenleme yapma yetkisi yoktur. Raporları, proses güvenliği eğitimi için ücretsiz bir ders kaynağıdır.

AB ve Türkiye ile karşılaştırma

AB'nin 2012/18/AB sayılı Seveso III Direktifi, tehlikeli madde miktarlarına dayalı alt ve üst seviyeler kullanır; tüm kuruluşlar için büyük kaza önleme politikası, üst seviyeli kuruluşlar için güvenlik raporu ister ve ayrıca halkın bilgilendirilmesini ve arazi kullanım planlamasını düzenler. Türkiye bu direktifi, BEKRA olarak bilinen Büyük Endüstriyel Kazaların Önlenmesi ve Etkilerinin Azaltılması Hakkında Yönetmelik ile iç hukukuna aktarır. ABD yaklaşımı ise çalışanların korunmasını (OSHA) ve halkın korunmasını (EPA) iki kurum ve iki kural arasında böler.

Sık yapılan hatalar

• Yalnız bir listeyi kontrol etmek. PSM ve RMP eşikleri ve madde listeleri farklıdır.
• 5 yıllık PHA yenilemesini veya 3 yılda bir yapılan tetkiki kaçırmak. İkisi de standartla belirlenmiştir.
• 2024 RMP değişikliklerine kontrol etmeden dayanmak. EPA 2026'da yeni değişiklikler önermiştir.

excodex'te ilgili yazılar

• ABD'de iş sağlığı ve güvenliği: OSHA mevzuatı, kurumlar ve işveren yükümlülükleri
• Proses güvenliği yönetim sistemleri: OSHA PSM'nin 14 unsuru ve CCPS
• OSHA PSM hangi tesisleri kapsar?
• OSHA PSM ile EPA Risk Yönetim Programı karşılaştırması
• Seveso III: büyük kazaların önlenmesi, kuruluş seviyeleri ve yükümlülükler

Standartlar ve ek kaynaklar

• 29 CFR 1910.119 Yüksek derecede tehlikeli kimyasalların proses güvenliği yönetimi: https://www.osha.gov/laws-regs/regulations/standardnumber/1910/1910.119
• 40 CFR Part 68, EPA Risk Yönetim Programı: https://www.epa.gov/rmp
• EPA RMP kuralına genel bakış: https://www.epa.gov/rmp/risk-management-plan-rmp-rule-overview
• 40 CFR 68.126 (yakıt istisnası) ve 68.130 (düzenlenen maddeler listesi): https://www.ecfr.gov/current/title-40/chapter-I/subchapter-C/part-68/subpart-F/section-68.130
• ABD Kimyasal Güvenlik ve Tehlike Araştırma Kurulu: https://www.csb.gov/about-the-csb/
• 2012/18/AB sayılı Direktif (Seveso III)

Bu yazı excodex editör ekibinin hazırladığı genel iş sağlığı ve güvenliği bilgisidir. Geçerli mevzuatın, standartların, üretici talimatlarının veya yetkin bir iş güvenliği uzmanının ya da işyeri hekiminin değerlendirmesinin yerini tutmaz.