Irak'ta temel iş sağlığı ve güvenliği kanunu hangisidir ve kim denetler?

Irak'ta ayrı bir iş sağlığı ve güvenliği (İSG) kanunu yoktur. Temel kurallar, 2015 tarihli ve 37 sayılı Irak İş Kanununun (قانون العمل رقم 37 لسنة 2015) 113 ila 135. maddelerini kapsayan 13. bölümünde ve Bakanın çıkardığı İSG talimatnamelerinde yer alır. Bu kuralları Çalışma ve Sosyal İşler Bakanlığı (وزارة العمل والشؤون الاجتماعية), Bakanlığa bağlı Ulusal İş Sağlığı ve Güvenliği Merkezi (المركز الوطني للصحة والسلامة المهنية) ve iş teftişi komiteleri uygular.

Kısa cevap

• Kanun: 2015 tarihli ve 37 sayılı İş Kanunu, 13. bölüm, 1. kısım (İSG, 113 ila 125. maddeler) ve 2. kısım (iş teftişi, 126 ila 135. maddeler). Bu Kanun, 1987 tarihli ve 71 sayılı İş Kanununun yerini almıştır.
• Ayrıntılar: teknik şartlar bakanlık talimatnamelerindedir (m.116, 118(2) ve 173). Eski kanuna dayanılarak çıkarılan talimatnameler, yeni Kanunla çelişmedikleri ölçüde yürürlükte kalır (m.172).
• Kapsam: Kamu Hizmeti Kanununa göre atanan kamu görevlileri ile silahlı kuvvetler, polis ve iç güvenlik güçleri mensupları dışında Irak'taki tüm çalışanlar (m.3).
• Uygulama ve denetim: Çalışma ve Sosyal İşler Bakanlığı (MOLSA), Ulusal İSG Merkezi (planlama, izleme, ruhsatlandırma) ve önceden haber vermeden işyerine girme, değişiklik emretme ve ciddi tehlike halinde işi durdurma yetkisine sahip üçlü yapıdaki iş teftişi komiteleri. Uyarıya uyulmazsa Bakanlık işyerini kapatabilir (m.122).
• Kürdistan Bölgesi: kendi Çalışma ve Sosyal İşler Bakanlığı vardır; hangi kanunun ve talimatnamelerin uygulanacağı yerel olarak teyit edilmelidir.

Yasal çerçevenin ayrıntıları

2015 tarihli ve 37 sayılı İş Kanununun 13. bölümü genel yükümlülükleri belirler: güvenli ve sağlıklı bir çalışma ortamı, eğitim, iş başlamadan önce tehlikeler hakkında yazılı bilgi, ücretsiz kişisel koruyucu donanım (KKD), masrafı işverene ait işe giriş ve periyodik muayeneler, yaralanmaların ve meslek hastalıklarının bildirimi, kazanların, basınçlı ekipmanın, asansörlerin ve kaldırma ekipmanının yıllık muayenesi ve acil durum planlaması (m.114 ila 121). Bakan, en fazla temsil yetkisine sahip sendikaların veya işveren derneklerinin görüşlerini aldıktan sonra asgari İSG şartlarını çıkarır (m.116).

2025 tarihli bir Irak hukuk çalışması, 1987 tarihli ve 22 sayılı talimatnamenin yerini alan 2016 tarihli ve 12 sayılı İSG talimatnamesine atıf yapmaktadır. 2016 tarihli metne ulaşılamamıştır; bu nedenle teknik ayrıntılara dayanmadan önce yürürlükteki talimatnameler Bakanlıktan veya Ulusal İSG Merkezinden temin edilmelidir.

Belirli alanlarda başka kanunlar da yükümlülük getirir: İş Kanununun iş kazaları için atıf yaptığı 2023 tarihli ve 18 sayılı İşçi Emeklilik ve Sosyal Güvenlik Kanunu (m.124) ve çevresel etki raporları, tehlikeli kimyasallar ve petrol ve gaz işletmecilerinin olay bildirimleri için 2009 tarihli ve 27 sayılı Çevrenin Korunması ve İyileştirilmesi Kanunu.

Uluslararası düzeyde Irak, Uluslararası Çalışma Örgütünün (ILO) 2006 tarihli ve 187 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliğini Geliştirme Çerçeve Sözleşmesine katılımını 2015 tarihli ve 12 sayılı Kanunla onaylamıştır (Resmî Gazete Sayı 4375, 10 Ağustos 2015). Kasım 2022'de Basra'da ILO ve Ulusal Merkezin Basra şubesiyle birlikte düzenlenen bir çalıştayda katılımcılar, ILO'nun 155 sayılı Sözleşmesine uygun bir İSG kanununun bir an önce çıkarılması çağrısında bulunmuştur; demek ki o tarihte kapsamlı bir İSG kanunu henüz kabul edilmemişti. O tarihten sonra böyle bir kanunun çıkarılıp çıkarılmadığı ve güncel onay listesi için ILO NORMLEX ülke profili kontrol edilmelidir.

Hangi kurum ne yapar

Teftiş komiteleri işyerlerine her zaman ve önceden haber vermeden girebilir, kişilerin ifadesini alabilir, kayıtları inceleyebilir, numune alabilir, belirli bir süre içinde değişiklik yapılmasını emredebilir ve ciddi tehlike halinde işi tamamen veya kısmen durdurabilir ya da işyerini tahliye ettirebilir (m.129). Talep edildiğinde polis yardım eder (m.130). Her ziyaret, ihlalleri ve yasal işlem önerilerini içeren bir raporla sonuçlanır; Bakan, işvereni iş mahkemesine sevk etmeden önce uyarmak zorundadır (m.129 ve 134).

Irak'ta işe başlayan bir şirket için anlamı

Örnek: Yabancı bir mühendislik yüklenicisi, güney Irak'taki bir tesis için 80 çalışanı sahaya getirir. Irak'a özgü kontrol listesi İş Kanununun 13. bölümüyle başlar: her çalışana yazılı tehlike bilgisi, ücretsiz KKD, işe giriş ve periyodik muayeneler, 50'den fazla çalışanı olduğu için bir hemşire ve sahada muayene odası bulunan sözleşmeli bir hekim, vinçler için geçerli yıllık muayene raporları ve bildirim ve ruhsat işleri için Ulusal İSG Merkezinin yerel şubesinde bir irtibat kişisi. Ardından, petrol ve gaz sektöründe genellikle kanundan daha sıkı olan müşterinin HSE şartlarını ekler.

Sık yapılan hatalar

• Ayrı bir "İSG Kanunu" aramak: yükümlülükler İş Kanununda ve talimatnamelerindedir.
• Federal kuralların Kürdistan Bölgesinde de aynen uygulandığını, 2022 iş teftişi politikasını federal bakanlıkla birlikte imzalayan bölgesel bakanlığa sormadan varsaymak.
• Müşterinin HSE planını, hekim eşikleri ve ücretsiz sağlık muayeneleri gibi yasal yükümlülüklerin yerine geçmiş saymak.

excodex'te ilgili yazılar

• Irak'ta iş sağlığı ve güvenliği: mevzuat, yetkili kurumlar ve işveren yükümlülükleri
• Irak'ta iş güvenliği kurallarına uymamanın cezaları nelerdir?
• Irak'ta iş kazası nasıl ve ne kadar sürede bildirilmelidir?
• İSG mevzuatı karşılaştırması: görevlendirmeler ve bildirim süreleri

Standartlar ve ek kaynaklar

• 2015 tarihli ve 37 sayılı İş Kanunu (قانون العمل رقم 37 لسنة 2015), 13. bölüm; gayriresmi İngilizce çeviri: alnoor.edu.iq. Al-Waqai al-Iraqiya'da yayımlanan Arapça metin esastır.
• Irak'ın ILO 187 sayılı Sözleşmesine katılımına ilişkin 2015 tarihli ve 12 sayılı Kanun, Irak Resmî Gazetesi (Al-Waqai al-Iraqiya) Sayı 4375, 10 Ağustos 2015, Adalet Bakanlığı: moj.gov.iq
• ILO, Irak petrol ve gaz sektöründe İSG (Kasım 2022): ilo.org
• ILO, Irak için iş teftişi politikası ve ulusal İSG profili (Kasım 2022): ilo.org
• ILO, 2023 tarihli ve 18 sayılı İşçi Emeklilik ve Sosyal Güvenlik Kanunu (Aralık 2023): ilo.org

Bu yazı excodex editör ekibinin hazırladığı genel iş sağlığı ve güvenliği bilgisidir. Geçerli mevzuatın, standartların, üretici talimatlarının veya yetkin bir iş güvenliği uzmanının ya da işyeri hekiminin değerlendirmesinin yerini tutmaz.