Irak'ta büyük kaza tehlikesi olan kimya tesislerine hangi kurallar uygulanır?

Irak'ta AB Seveso III Direktifinin karşılığı olan bir kanuna rastlanmamıştır: büyük kaza tehlikesi olan tesisler için eşik miktarlar, güvenlik raporu veya kamuoyunu bilgilendirme yükümlülüğü yoktur. Bu tesisler genel kurallara tabidir: acil durum planlaması ve basınçlı ve kaldırma ekipmanının yıllık muayenesi dahil 2015 tarihli ve 37 sayılı İş Kanunundaki İSG yükümlülükleri ile acil durumları kapsayan bir çevresel etki raporu isteyen ve tehlikeli kimyasalları denetim altına alan 2009 tarihli ve 27 sayılı Çevrenin Korunması ve İyileştirilmesi Kanunu.

Kısa cevap

• Seveso tipi bir düzen tespit edilmemiştir: envantere göre seviye ayrımı yoktur; kanun büyük kaza önleme politikası veya güvenlik raporu istemez.
• 2015 tarihli ve 37 sayılı İş Kanunu: tüm tehlikelere karşı korunma, acil durum planı yönetimi, buhar kazanlarının, basınçlı ekipmanın, asansörlerin ve kaldırma ekipmanının Ulusal İş Sağlığı ve Güvenliği Merkezinin yetkilendirdiği kuruluşlarca yıllık muayenesi, Merkezden İSG ruhsatı (m.114(2)).
• 2009 tarihli ve 27 sayılı Kanun: bir proje veya kapasite artışından önce acil kirlilik durumlarını ve önlemleri de kapsayan çevresel etki raporu (m.10 ve 12); çevreyi etkileyen faaliyetler için Çevre Bakanlığı onayı (m.11); tehlikeli maddelerin üretimi, ithalatı, depolanması ve taşınmasına ilişkin denetimler ve kazara salımları bildirme yükümlülüğü (m.20); petrol ve gaz arama ve üretim işletmecilerinin yangınları, patlamaları, sızıntıları ve boru hattı kazalarını bildirmesi (m.21).
• ILO 174 sayılı Sözleşme (büyük endüstriyel kazalar): Irak açısından durumu ILO NORMLEX'te kontrol edilmelidir.
• Uygulama: işletmeciler kendi proses güvenliği standartlarını uygular: tehlike ve işletilebilirlik çalışması (HAZOP), güvenlik enstrümanlı sistemler (SIS), değişikliğin yönetimi. Bu standartlar çoğu zaman Seveso, OSHA proses güvenliği yönetimi veya şirket standartları örnek alınarak hazırlanır.

Yasal parçaların ayrıntısı

2015 tarihli ve 37 sayılı İş Kanunu (قانون العمل رقم 37 لسنة 2015), işverenin mesleki tehlikelere karşı etkin korunma için gerekli tüm tedbirleri almasını, buhar kazanlarını, basınçlı ekipmanı, asansörleri ve kaldırma ekipmanını her yıl Ulusal İSG Merkezinin yetkilendirdiği kuruluşlara muayene ettirmesini, tehlikeli makinelerin güvenliğini yetkili kuruluşların raporlarıyla doğrulatmasını ve acil durum planı yönetiminin organizasyonunu gözetmesini şart koşar (m.114(2)). Merkez, güvenlik şartlarını kontrol ettikten sonra işletmeye İSG ruhsatı verir.

2009 tarihli ve 27 sayılı Çevrenin Korunması ve İyileştirilmesi Kanunu (قانون حماية وتحسين البيئة رقم 27 لسنة 2009), bir proje kurulmadan önce olumlu ve olumsuz etkileri, acil kirlilik durumlarını ve önleyici tedbirleri ve daha az zararlı alternatifleri kapsayan bir çevresel etki raporu ister (m.10); bu şart mevcut tesislere ve kapasite artışlarına da uygulanır (m.12). Çevreyi etkileyen faaliyetler Bakanlığın onayına tabidir (m.11). Kanun tehlikeli kimyasallar ve atıklar için ulusal kayıtların tutulmasına imkan tanır (m.19); yürürlükteki kurallarda belirlenen işlemler yapılmadan tehlikeli maddelerin üretilmesini, taşınmasını, ithal edilmesini veya depolanmasını yasaklar; tehlikeli maddelerin kazara çevreye salınmasını tesis sahibinin Bakanlığa bildirmesini ve tehlikeli atıklar için resmi onay alınmasını şart koşar (m.20). Petrol ve gaz arama ve üretim işletmecileri yangınların, patlamaların, sızıntıların ve boru hattı kazalarının nedenlerini ve alınan tedbirleri Çevre Bakanlığına bildirmek zorundadır (m.21). Yaptırımlar arasında 10 günlük uyarıdan sonra faaliyetin durdurulması veya geçici kapatma, para cezası ve hapis vardır; tekrarında cezalar iki katına çıkar (m.33 ila 35).

AB ve Türkiye ile karşılaştırma

Türkiye, Seveso III Direktifini Büyük Endüstriyel Kazaların Önlenmesi ve Etkilerinin Azaltılması Hakkında Yönetmelik (kısaca BEKRA Yönetmeliği) ile uygular.

Irak'ta büyük kaza tehlikesi olan bir tesis için pratik yaklaşım

Örnek: Bir yatırımcı Bağdat yakınlarında bir LPG depolama ve dolum tesisi kurmayı planlamaktadır. Irak mevzuatı acil durum senaryolarını içeren bir çevresel etki raporu, faaliyet için Çevre Bakanlığı onayı, Ulusal İSG Merkezinden İSG ruhsatı, basınçlı kapların yıllık muayenesi ve acil durum planı ister. Gerçek büyük kaza riskini yönetmek için yatırımcı ayrıca Seveso tarzı bir yaklaşım uygular: kıyaslama amacıyla envanterin Seveso eşik miktarlarıyla karşılaştırılması, HAZOP, yangın ve patlama için sonuç modellemesi, güvenlik enstrümanlı sistemler, tehlikeli alan sınıflandırması ve Ex ekipman ve sivil savunma makamlarıyla mutabık kalınan harici bir acil durum planı.

2022'de Basra'da IndustriALL Global Union'ın ILO ve sendikalarla birlikte düzenlediği bir çalıştayda katılımcılar, güneydeki petrol ve gaz sektöründe İSG durumunu endişe verici olarak nitelendirmiş ve çıkarma faaliyetlerinden kaynaklanan gaz emisyonlarına dikkat çekmiştir; bu da birçok işletmecinin neden yasal asgari şartların çok ötesine geçtiğini göstermektedir.

Sık yapılan hatalar

• Çevresel etki raporunu eksiksiz bir büyük kaza güvenlik raporu yerine koymak.
• Basınçlı ekipmanın yetkili bir kuruluşça yapılan yıllık yasal muayenesini unutmak.
• Acil durum planını yerel sivil savunma ve sağlık hizmetleriyle koordine etmemek.

excodex'te ilgili yazılar

• Irak'ta iş sağlığı ve güvenliği: mevzuat, yetkili kurumlar ve işveren yükümlülükleri
• Seveso III: büyük kazaların önlenmesi, seviyeler ve yükümlülükler
• Irak'ta patlayıcı ortamlar ve Ex ekipman nasıl düzenlenir?
• BEKRA: Türkiye'de büyük endüstriyel kazalar yönetmeliği

Standartlar ve ek kaynaklar

• 2015 tarihli ve 37 sayılı İş Kanunu (قانون العمل رقم 37 لسنة 2015), 114. madde; gayriresmi İngilizce çeviri: alnoor.edu.iq
• 2009 tarihli ve 27 sayılı Çevrenin Korunması ve İyileştirilmesi Kanunu, 10 ila 12, 19 ila 21 ve 33 ila 35. maddeler: faolex.fao.org
• ILO, Irak petrol ve gaz sektöründe İSG (Kasım 2022): ilo.org
• IEC 61511: fonksiyonel güvenlik, proses endüstrisi için güvenlik enstrümanlı sistemler.

Bu yazı excodex editör ekibinin hazırladığı genel iş sağlığı ve güvenliği bilgisidir. Geçerli mevzuatın, standartların, üretici talimatlarının veya yetkin bir iş güvenliği uzmanının ya da işyeri hekiminin değerlendirmesinin yerini tutmaz.