Küçük işletmeler için Patlamadan Korunma Dokümanı zorunlu mu?
Özet
Evet. 1999/92/AT Direktifi ve Türkiye'nin 2013 tarihli yönetmeliği büyüklük eşiği koymaz: işyerinde tehlikeli patlayıcı ortam oluşabilecek her işveren PKD hazırlamalıdır. İçerik orantılı olabilir. Büyük Britanya'da DSEAR yazılı kaydı beş çalışandan itibaren ister.
Evet. Yükümlülük işletmenin büyüklüğüne değil, tehlikeye bağlıdır. 1999/92/AT Direktifinin 8. maddesine ve onu yansıtan Türkiye'deki 2013 tarihli yönetmeliğe göre, işyerinde çalışanları tehlikeye atan bir patlayıcı ortam oluşabilecek her işveren, çalışma başlamadan önce bir Patlamadan Korunma Dokümanına (PKD) sahip olmalıdır. Küçük bir işletme dokümanı kısa ve basit tutabilir, ancak atlayamaz. Büyüklük yalnızca ulusal mevzuat yoluyla önem kazanabilir: örneğin Büyük Britanya'da DSEAR yazılı kaydı yalnızca işverenin beş veya daha fazla çalışanı olduğunda ister.
Kısa cevap
- AB direktifi: 1999/92/AT Direktifinin 8. maddesi küçük veya mikro işletmeler için hiçbir muafiyet içermez.
- Türkiye: işyerlerinde patlayıcı ortamlara ilişkin 2013 tarihli yönetmelikte çalışan sayısına veya işyeri tehlike sınıfına bağlı bir koşul yoktur. Belirleyici olan patlayıcı ortam oluşma olasılığıdır.
- Büyük Britanya: her işveren DSEAR risk değerlendirmesini yapmak zorundadır. Önemli bulguları kaydetme yükümlülüğü beş çalışandan itibaren geçerlidir.
- Orantılı içerik: tehlike küçük ve basit olduğunda doküman kısa olabilir. Yine de risk değerlendirmesini, bölgeleri, önlemleri ve ekipmanı kapsamalıdır.
- Tehlikeli ortam yoksa PKD de yok: belgelenmiş bir değerlendirme tehlikeli bir patlayıcı ortamın oluşamayacağını gösteriyorsa PKD gerekmez. Bu sonucun kendisi yazılı olarak kaydedilmelidir.
Mevzuat ülkeden ülkeye ne diyor
ATEX işyeri direktifi 1999/92/AT yükümlülüğü "işveren"e yükler. 8. madde, işverenden bir Patlamadan Korunma Dokümanının hazırlanmasını ve güncel tutulmasını sağlamasını ister. Doküman değerlendirilen riskleri, alınan önlemleri, bölgelere ayrılmış yerleri, Ek II'deki asgari gerekliliklerin uygulandığı yerleri ve ekipmanın güvenli şekilde tasarlandığını, işletildiğini ve bakımının yapıldığını göstermelidir. Çalışma başlamadan önce mevcut olmalıdır. Madde çalışan sayısından, cirodan veya tehlike sınıfından söz etmez.
Genel çerçeve direktifi 89/391/AET, üye devletlerin belgeleme yükümlülüklerini faaliyetlerin niteliğine ve işletmelerin büyüklüğüne göre belirlemesine izin verir (Madde 9(2)). Ulusal mevzuatların ayrıntıda farklılaşabilmesinin nedeni budur.
| Hukuk düzeni | Hukuki dayanak | Yazılı doküman için büyüklük eşiği |
|---|---|---|
| AB (direktif düzeyi) | 1999/92/AT Direktifi, Madde 8 | Yok |
| Türkiye | Çalışanların Patlayıcı Ortamların Tehlikelerinden Korunması Hakkında Yönetmelik, 2013, Madde 10 | Yok |
| Büyük Britanya | DSEAR 2002, regulation 5(4) | Önemli bulguların yazılı kaydı 5 çalışandan itibaren |
Türkiye'de ilgili mevzuat Çalışanların Patlayıcı Ortamların Tehlikelerinden Korunması Hakkında Yönetmelik'tir (Resmî Gazete 30 Nisan 2013, Sayı 28633). Yönetmelik, 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu kapsamındaki ve patlayıcı ortam oluşabilecek işyerlerine uygulanır. 10. madde, işverenden Patlamadan Korunma Dokümanını çalışma başlamadan önce hazırlamasını ister. Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığının uygulama rehberi özellikle küçük ve orta büyüklükteki işletmeler (KOBİ) için yazılmıştır. Rehber herhangi bir büyüklük eşiği koymaz ve dokümanın belirli bir formata bağlı olmadığını belirtir.
Büyük Britanya'da tehlikeli madde bulunduran her işveren için risk değerlendirmesinin kendisi zorunludur. Beş çalışan eşiği yalnızca değerlendirmeyi yazıya dökme yükümlülüğünü kaldırır. HSE müfettişleri küçük bir firmadan da riski nasıl kontrol ettiğini göstermesini bekler ve uygulamada bunu yapmanın en kolay yolu kısa bir yazılı kayıttır.
Küçük bir işletmenin PKD'si ne kadar kısa olabilir?
Avrupa Komisyonunun 1999/92/AT için bağlayıcı olmayan iyi uygulama kılavuzu özellikle küçük ve orta büyüklükteki işletmeleri hedefler. Örnek bir yapı önerir, ancak dokümanın firmaya göre uyarlanması ve aşırıya kaçmaması gerektiğini, ayrıntı düzeyinin işletmenin türüne ve büyüklüğüne ve risk derecesine bağlı olduğunu belirtir. Küçük bir atölye için PKD, 8. maddenin sorularını yanıtladığı sürece birkaç sayfa ve bir bölge krokisinden oluşabilir:
- Hangi yanıcı gazlar, sıvılar veya tozlar, hangi miktarlarda kullanılıyor.
- Patlayıcı ortam nerede oluşabilir ve her yer hangi bölgedir (Bölge 1 ve Bölge 2'nin işaretlendiği basit bir plan).
- Statik elektrik dahil hangi tutuşturucu kaynaklar değerlendirildi.
- Hangi önlemler alınıyor: havalandırma, kapalı kaplar, topraklama, Ex ekipman, sigara yasağı, sıcak çalışma için izin.
- Bölgelerde hangi ekipman kullanılıyor ve uygun olduğu (kategori veya EPL, gaz grubu, sıcaklık sınıfı).
- Sorumlu kimdir, çalışanlar nasıl eğitilir ve doküman ne zaman gözden geçirilir.
Mevcut dokümanlar yeniden kullanılabilir. 8. madde işverenin PKD'yi diğer risk değerlendirmeleriyle birleştirmesine izin verir; böylece küçük bir firma onu genel risk değerlendirmesinin bir bölümü yapabilir.
Örnek: Üç kişilik bir mobilya atölyesi küçük bir kabinde solvent bazlı vernik püskürtüyor ve bir dolapta yaklaşık 50 litre tiner depoluyor. Solvent buharı patlayıcı ortam oluşturabildiği için atölye AB'de ve Türkiye'de kapsam içindedir. PKD'si dört sayfa olabilir: güvenlik bilgi formlarından alınan maddeler; kabin içi, emiş kanalı, kabin açıklığının çevresi ve dolap için bir bölge planı; önlemler (püskürtme tabancasıyla kilitlemeli emiş, topraklama, hava akımının dışındaki fan motoru, izinsiz sıcak çalışma yasağı); ekipman listesi ve yıllık bir gözden geçirme tarihi. Büyük Britanya'da, beşten az çalışanı olduğu için DSEAR bu kaydın yazılmasını istemezdi, ancak aynı değerlendirmenin yine de yapılması gerekir.
Küçük bir işletmenin PKD'ye ihtiyacı olmadığı durumlar
PKD yalnızca çalışanları tehlikeye atacak miktarda patlayıcı ortam oluşabilecek yerlerde gereklidir. Bazı küçük firmalar yanıcı ürünleri yalnızca çok küçük miktarlarda, kapalı ambalajlarda veya parlama noktalarının çok altında kullanır. Uluslararası Sosyal Güvenlik Birliğinin (ISSA) iki önleme seksiyonunun kılavuzu, değerlendirme tehlikeli bir patlayıcı ortam beklenmediğini gösteriyorsa PKD gerekmediğini, ancak sonucun güvenlik dokümantasyonuna kaydedilmesi gerektiğini belirtir. Türk bakanlık rehberi, çok küçük miktarlarla çalışan laboratuvarlar için benzer bir örnek verir: muafiyet hesaplanmalı ve belgelenmelidir. Bunu kendisi değerlendiremeyen bir firma, patlamadan korunma konusunda yetkin bir kişiden yardım almalıdır. Sorumluluk işverende kalır.
Sık yapılan hatalar
- "ATEX için fazla küçüğüz." Büyüklük belirleyici değildir. Bir oto tamirhanesi, un silosu olan bir fırın veya solvent kullanan bir matbaa PKD'ye ihtiyaç duyabilir.
- Uzun, genel bir şablon satın almak. Gerçek işyerini anlatan kısa bir doküman, anlatmayan 80 sayfadan daha değerlidir.
- DSEAR eşiğini muafiyetle karıştırmak. Büyük Britanya'da beşten az çalışan olduğunda da değerlendirme ve önlemler zorunludur; yalnızca yazılı kayıt zorunlu değildir.
- Nedenini yazmadan "patlayıcı ortam yok" kararı vermek. Gerekçe, bir müfettişin veya görevi devralacak kişinin kontrol edebileceği şekilde belgelenmelidir.
excodex'te ilgili yazılar
- ATEX 1999/92/AT kapsamında Patlamadan Korunma Dokümanı (PKD) ve bölge sınıflandırma çizimleri
- ATEX nedir: iki AB direktifi 2014/34/AB ve 1999/92/AT sade bir dille
- Türkiye'de hangi işyerleri Patlamadan Korunma Dokümanı hazırlamak zorundadır?
- Patlamadan Korunma Dokümanı ne sıklıkla gözden geçirilmeli veya güncellenmelidir?
- Standart sayfaları: 1999/92/AT Direktifi, Türkiye'deki patlayıcı ortam yönetmelikleri
Standartlar ve ek kaynaklar
- 1999/92/AT Direktifi, Madde 8 (Patlamadan Korunma Dokümanı): legislation.gov.uk
- 89/391/AET Direktifi (çerçeve direktif), faaliyetlerin niteliğine ve işletmelerin büyüklüğüne göre belgelemeye ilişkin Madde 9: legislation.gov.uk
- Dangerous Substances and Explosive Atmospheres Regulations 2002 (DSEAR), regulation 5: legislation.gov.uk
- Çalışanların Patlayıcı Ortamların Tehlikelerinden Korunması Hakkında Yönetmelik, Resmî Gazete 30.04.2013, Sayı 28633 (Adalet Bakanlığının yayımladığı metin): adalet.gov.tr
- Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, çalışanların patlayıcı ortamların tehlikelerinden korunmalarına ilişkin uygulama rehberi (Türkçe): csgb.gov.tr
- Avrupa Komisyonu, 1999/92/AT Direktifinin uygulanmasına ilişkin bağlayıcı olmayan iyi uygulama kılavuzu: EU-OSHA sayfası
- ISSA Kimya Endüstrisinde Önleme Seksiyonu ile Makine ve Sistem Güvenliği Seksiyonu, Patlamadan Korunma Dokümanının hazırlanmasına yönelik uygulama yardımı (2. baskı, 2024): safety-work.org
Bu yazı excodex editör ekibinin hazırladığı genel teknik bilgidir. Geçerli standartların, ekipman sertifikalarının ve talimatlarının, ulusal mevzuatın veya yetkin bir kişinin değerlendirmesinin yerini tutmaz.