Türkiye'de Patlamadan Korunma Dokümanını kim hazırlayabilir?
Özet
İşveren dokümanı işe başlamadan önce hazırlatmalıdır. Mevzuat belge veya meslek şartı koymaz: dokümanı işverenin risk değerlendirmesi ekibi hazırlar, dış uzman desteği alınabilir, patlama güvenliği patlamadan korunmada eğitimli veya deneyimli kişilerce doğrulanır.
Sorumlu olan işverendir ve Patlamadan Korunma Dokümanını (PKD) işe başlamadan önce hazırlatmak zorundadır. Türk mevzuatı bu işi belirli bir mesleğe, belgeye veya sertifikaya ayırmaz: doküman, işverenin oluşturduğu bir ekip tarafından risk değerlendirmesinin bir parçası olarak hazırlanır, dışarıdan uzman hizmeti alınabilir ve işyerinin patlamalara karşı güvenli olduğunun kanıtı, patlamadan korunma konusunda eğitimli ve/veya deneyimli kişilerden gelmelidir.
Kısa cevap
- Sorumlu: işveren. Bir danışmanla çalışmak bu sorumluluğu devretmez (6331 sayılı Kanun, Madde 4(2)).
- Kim hazırlar: 2012 tarihli risk değerlendirmesi yönetmeliğinde tanımlanan risk değerlendirmesi ekibi: işveren veya işveren vekili, iş güvenliği uzmanı, işyeri hekimi, çalışan temsilcileri, destek elemanları ve konuyu bilen çalışanlar; gerektiğinde dış kişi veya kuruluşlardan destek alınır.
- Yetkinlik koşulu: 2013 tarihli patlayıcı ortamlar yönetmeliğinin Ek-2'si, işyerinin tamamının patlama güvenliğinin işletme başlamadan önce patlamadan korunma konusunda eğitimli ve/veya deneyimli yetkin kişilerce doğrulanmasını ister.
- Adı konmuş bir belge yok: ne bu yönetmelik ne de risk değerlendirmesi yönetmeliği, dokümanı hazırlayan kişi için belirli bir mühendislik unvanı, iş güvenliği uzmanlığı sınıfı (A, B veya C) veya Ex personel sertifikası şart koşar.
- Metnin durumu: Adalet Bakanlığının yayımladığı konsolide metin (Aralık 2025) ve mevzuat.gov.tr metni 2013 yönetmeliğinde herhangi bir değişiklik göstermez; yeni bir "yetkili hazırlayıcı" kuralı olduğu yönündeki iddialar, dayanak alınmadan önce Resmî Gazete'den kontrol edilmelidir.
Türk mevzuatı gerçekte ne diyor
Yükümlülük, 1999/92/AT Direktifini izleyen Çalışanların Patlayıcı Ortamların Tehlikelerinden Korunması Hakkında Yönetmelik (Resmî Gazete 30 Nisan 2013, Sayı 28633) içinde yer alır.
| Kaynak | Hüküm, özetle |
|---|---|
| 6331 sayılı Kanun, Madde 10(1) | işveren risk değerlendirmesini yapmak veya yaptırmak zorundadır |
| 6331 sayılı Kanun, Madde 4(2) | dışarıdan uzman veya kuruluş hizmeti alınması işverenin sorumluluklarını ortadan kaldırmaz |
| 2013 yönetmeliği, Madde 10(1) | işveren, Madde 6'daki risk değerlendirmesi yükümlülüğünü yerine getirirken PKD'yi hazırlar |
| 2013 yönetmeliği, Madde 10(3) | işe başlamadan önce hazırlanır; önemli değişiklik, genişletme veya dönüştürmelerden sonra gözden geçirilir ve güncellenir |
| 2013 yönetmeliği, Madde 10(4) | PKD genel risk değerlendirmesi ve diğer raporlarla birleştirilebilir |
| 2013 yönetmeliği, Ek-2, madde 2.8 | işyerinin tamamının patlama güvenliği, işletmeden önce patlamadan korunma konusunda eğitimli ve/veya deneyimli yetkin kişilerce kanıtlanır |
| Risk değerlendirmesi yönetmeliği (29.12.2012, Sayı 28512), Madde 6 | risk değerlendirmesi işverenin oluşturduğu bir ekip tarafından yapılır; dış kişi ve kuruluşlar destek verebilir; koordinasyonu işveren veya ekipten biri yapabilir |
Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığının uygulama rehberi (2024 revizyonu) pratik noktalar ekler: doküman organizasyonu ve sorumlulukları ortaya koymalı ve tüm sorumlu kişiler hazırlanmasına katılmalıdır; tehlikeli bölgeler varsayımlarla değil, ilgili standartlar ve yayımlanmış bilimsel hesaplamalar kullanılarak sınıflandırılmalıdır; dokümanı hazırlayan ekip, geçerliliğinin kontrolü için bir süre belirleyebilir. Rehber ayrıca PKD'nin belirlenmiş bir formatı olmadığını belirtir. Rehber bağlayıcı mevzuat değil, tavsiyedir.
İş güvenliği uzmanı dokümanı tek başına hazırlayabilir mi?
Hukuken iş güvenliği uzmanı ekibin bir üyesidir, tek hazırlayıcı değildir ve yönetmelik herhangi bir belge sınıfına öncelik tanımaz. Uygulamada uzman çoğu zaman çalışmanın ve genel risk değerlendirmesinin koordinasyonunu üstlenir, ancak teknik çekirdek patlamadan korunma bilgisi gerektirir:
- Gazlar ve buharlar (IEC 60079-10-1) ile yanıcı tozlar (IEC 60079-10-2) için bölge sınıflandırması: salım kaynakları ve salım dereceleri, havalandırma, bölge sınırları ve çizimler.
- Elektriksel olmayan ekipman ve statik elektrik dahil tutuşturucu kaynak değerlendirmesi (yöntemi EN 1127-1 verir).
- Ekipman kontrolü: bir bölgedeki her cihazın uygun kategoriye veya EPL'ye, gaz grubuna ve sıcaklık sınıfına sahip olup olmadığı ve tesisatın IEC 60079-14'e uyup uymadığı.
- Proses bilgisi: yalnızca tesis personelinin bildiği maddeler, parlama noktaları, toz özellikleri ve işletme durumları.
Bu bilgiye sahip bir uzman dokümanın tamamını yönetebilir. Ekipte bu bilgi yoksa risk değerlendirmesi yönetmeliği dış destek alınmasına izin verir; Ek-2 ise doğrulama adımı için bunu fiilen zorunlu kılar.
Dış danışman kullanmak
Pek çok işveren PKD'yi bir mühendislik firmasına veya OSGB'ye hazırlatır. Bu yasaldır, ancak:
- doküman yine işverene aittir ve işveren önlemleri ve uygulanmalarını onaylamalıdır;
- danışmanın tesis verilerine, proses personeline ve sahaya erişime ihtiyacı vardır; masa başında veya kısa bir ziyaretle yazılan bir PKD nadiren doğru olur;
- işveren patlamadan korunma yetkinliğinin kanıtını istemelidir. Türk mevzuatı bir belge adı vermediğinden kanıt genellikle eğitim kayıtları, belgelenmiş proje deneyimi veya IECEx Personel Yetkinlik Sertifikası (CoPC) gibi uluslararası bir personel sertifikasıdır; bu sertifikanın Ex 002 birimi tehlikeli bölge sınıflandırmasının yapılmasını kapsar.
Türk mühendis odaları ve özel kuruluşlar PKD hazırlama kursları düzenler. Böyle bir kurs belgesi yetkinlik iddiasını destekleyebilir, ancak hiçbir kurs dokümanı hazırlamanın yasal ön koşulu değildir.
Sık yapılan hatalar
- "Dokümanı yalnızca A sınıfı uzman imzalayabilir." 2013 yönetmeliğinde böyle bir kural yoktur; yönetmeliğin istediği patlamadan korunma konusundaki yetkinliktir.
- Sorumluluğu dışarıya devretmek. Danışman hazırlar; işveren 6331 sayılı Kanun'a göre sorumlu kalır.
- Tesisten girdi alınmadan hazırlanan doküman. Proses ve bakım personeli katkı vermelidir; rehber tüm sorumlu kişilerin katılmasını bekler.
- Alışkanlıkla bölgelendirme. Bakanlık rehberi, varsayımlara veya kopyalanmış çizimlere değil, standartlara ve hesaplamaya dayanan bir sınıflandırma ister.
excodex'te ilgili yazılar
- ATEX 1999/92/AT kapsamında Patlamadan Korunma Dokümanı (PKD) ve bölge sınıflandırma çizimleri
- ATEX nedir: iki AB direktifi 2014/34/AB ve 1999/92/AT sade bir dille
- Türkiye'de hangi işyerleri Patlamadan Korunma Dokümanı hazırlamak zorundadır?
- Tehlikeli bölge sınıflandırması yapacak kişinin hangi yetkinliğe sahip olması gerekir?
- Standart sayfası: Türkiye patlayıcı ortam yönetmelikleri
Standartlar ve ek kaynaklar
- Çalışanların Patlayıcı Ortamların Tehlikelerinden Korunması Hakkında Yönetmelik, konsolide metin (Adalet Bakanlığı, Aralık 2025): adalet.gov.tr
- İş Sağlığı ve Güvenliği Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği, konsolide metin: mevzuat.gov.tr
- 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu, konsolide metin: csgb.gov.tr
- Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, patlayıcı ortamlara ilişkin uygulama rehberi (2024 revizyonu, Türkçe): csgb.gov.tr
- IECEx Personel Yetkinliklerinin Belgelendirilmesi programı, yetkinlik birimleri: iecex.com
- IEC 60079-10-1 ve IEC 60079-10-2, gaz ve toz ortamları için alanların sınıflandırılması; EN 1127-1, patlamadan korunma ve patlama önleme, temel kavramlar.
Bu yazı excodex editör ekibinin hazırladığı genel teknik bilgidir. Geçerli standartların, ekipman sertifikalarının ve talimatlarının, ulusal mevzuatın veya yetkin bir kişinin değerlendirmesinin yerini tutmaz.