Azerbaycan'da çalışanlara işe giriş ve periyodik sağlık muayenesi zorunlu mu?

Evet, ağır, zararlı ve tehlikeli işlerde. İş Kanununun 226. maddesi, işverenlerin iş sözleşmesi yapılırken işe giriş sağlık muayenesini ve sonrasında periyodik zorunlu muayeneleri kendi hesaplarına sağlamasını zorunlu kılar. Tehlike potansiyelli tesislerin çalışanları ayrıca Teknik Güvenlik Hakkında Kanuna göre en az yılda bir muayene edilmelidir.

Kısa cevap

• Kimler: ağır, zararlı ve tehlikeli üretim işlerinde çalışanlar (m.226.1) ve 2000 tarihli hükümet listesindeki işler; halk sağlığı gerekçesiyle gıda, toplu beslenme, sağlık ve ticaret çalışanları.
• Ne zaman: işe alımda, sonra periyodik olarak; tehlike potansiyelli tesislerin personeli en az yılda bir.
• Bedeli kim öder: işveren.
• Reddetme: muayeneden kaçınan veya tıbbi komisyonun önerilerine uymayan çalışan işten uzaklaştırılabilir ve disiplin yaptırımına tabi tutulabilir (m.226.2).
• Sonuçlar: sağlık önerisi üzerine daha hafif bir işe geçmesi gereken çalışan, rızasıyla başka işe aktarılmalıdır (m.231).
• Rapor yoksa işe alım yok: 19 Mayıs 2026'dan beri Kanun, bu işlere sağlık raporu olmadan işe alımı açıkça yasaklar (m.48.5-3); rapor olmadan yapıldığı anlaşılan sözleşme sona erer (m.74.1(ğ)).

Hangi işler sağlık raporu gerektirir

İş Kanununun 48.5. maddesi, bu işlerde iş sözleşmesi yapılırken çalışanın sağlık raporu sunmasını ister; ilgili işlerin listesi Bakanlar Kurulunun 3 Ocak 2000 tarihli ve 1 sayılı Kararıyla onaylanmıştır. Bu liste, yürürlükten kaldırılan 1998 tarihli listenin (107 sayılı Karar) yerini almıştır. Listeden örnekler:

Liste ayrıca uzak bölgelerdeki ve sert iklim koşullarındaki işleri, ormancılığı, tarımda pestisit uygulamasını, silahlı güvenlik görevlerini, kurtarma ve itfaiye hizmetlerini ve halk sağlığı gerekçesiyle gıda, toplu beslenme, ticaret, eğitim, çocuk bakımı, sağlık, eczacılık ve kişisel hizmet çalışanlarını, ayrıca bilgisayar operatörlerini ve programcıları kapsar.

Periyodik muayeneler ne sıklıkla gerekir

İş Kanunu yalnızca muayenelerin periyodik olarak (vaxtaşırı) tekrarlanacağını söyler; tüm işler için tek bir aralık belirlemez. Tehlike potansiyelli tesislerde (Teknik Güvenlik Hakkında Kanunun Ek 1'indeki petrol ve gaz, kimya, madencilik, kaldırma ekipmanı ve basınçlı ekipman ile diğerleri) aralık en az yılda birdir (m.10). Diğer zararlı işler için Kanunda veya 2000 tarihli listede ulusal düzeyde tek bir aralık çizelgesi bulamadık; bu nedenle aralık ve içerik muayeneleri yapan sağlık kuruluşuyla kararlaştırılmalı ve dayanağı kayda geçirilmelidir.

Narkolojik muayeneler. 27 Nisan 2026 tarihli ve 394-VIIQD sayılı Kanun (yürürlük 19 Mayıs 2026) 226.1-1. maddeyi eklemiştir: narkolojik bozukluğu olan kişilere kapalı meslek ve görevlerde işveren, işe alımda ön muayenenin, sonrasında periyodik muayenelerin ve bir çalışanın işte psikoaktif madde etkisi altında olduğundan şüphelenmek için makul gerekçeler bulunduğunda derhal yapılacak gerekçeli muayenenin bedelini ödemek zorundadır. Muayeneyi Narkolojik Hizmet ve Kontrol Hakkında Kanun uyarınca bir devlet narkoloji kurumu yapar; bu meslekler ve yüksek tehlikeli faaliyetler için muayene usulü Bakanlar Kurulunun 8 Şubat 2003 tarihli ve 18 sayılı Kararında yer alır.

Örnek: Bir açık deniz sondaj yüklenicisi yeni bir kuleci (derrickman) işe alır. Kulecinin sözleşme imzalanmadan önce sağlık raporu alması gerekir (petrol ve gaz işleri ile yüksekte çalışma 2000 tarihli listede yer alır). Platform tehlike potansiyelli bir tesis olduğundan yüklenici en az yılda bir sağlık muayenesi ve attestasyon planlar. Muayeneyi yapan hekimler çalışanın artık yüksekte çalışmamasını önerirse işveren, çalışanın rızasıyla uygun ve daha hafif bir iş önermek zorundadır.

Sık yapılan hatalar

• Zorunlu muayenelerin bedelini çalışanlardan almak: bedeli işveren öder.
• Sağlık raporu gelmeden bir çalışanın işe başlamasına izin vermek: Mayıs 2026'dan beri bu açık bir yasaktır (m.48.5-3).
• Tıbbi komisyon bir çalışanın görevlerini kısıtladığında bunun takibini yapmamak.

excodex'te ilgili yazılar

• Azerbaycan'da iş sağlığı ve güvenliği: mevzuat, yetkili kurumlar ve işveren yükümlülükleri
• Azerbaycan'da İSG uzmanı ve hekim gereklilikleri
• Azerbaycan'da İSG eğitimi gereklilikleri

Standartlar ve ek kaynaklar

• Azerbaycan Cumhuriyeti İş Kanunu, m.48, m.226 ve m.231: https://e-qanun.az/framework/46943
• 27 Nisan 2026 tarihli ve 394-VIIQD sayılı Kanun (m.48.5-2, m.48.5-3, m.74.1(ğ) ve m.226.1-1): https://e-qanun.az/framework/61866
• Bakanlar Kurulunun 8 Şubat 2003 tarihli ve 18 sayılı Kararı, narkolojik muayene usulü: https://e-qanun.az/framework/2001
• Bakanlar Kurulunun 3 Ocak 2000 tarihli ve 1 sayılı Kararı, sağlık raporu gerektiren işler listesi: https://e-qanun.az/framework/309
• Bakanlar Kurulunun 5 Mayıs 1998 tarihli ve 107 sayılı Kararı (yürürlükten kaldırılmış): https://e-qanun.az/framework/3718
• 733-IQ sayılı Teknik Güvenlik Hakkında Kanun, m.10: https://e-qanun.az/framework/21

Bu yazı excodex editör ekibinin hazırladığı genel iş sağlığı ve güvenliği bilgisidir. Geçerli mevzuatın, standartların, üretici talimatlarının veya yetkin bir iş güvenliği uzmanının ya da işyeri hekiminin değerlendirmesinin yerini tutmaz.