Azerbaycan'da büyük kaza tehlikesi bulunan kimya tesislerine hangi kurallar uygulanır?

Azerbaycan'da büyük kaza tehlikesi bulunan kimya tesisleri Seveso türü bir düzenlemeyle değil, 2 Kasım 1999 tarihli Teknik Güvenlik Hakkında Kanunla (733-IQ sayılı) düzenlenir. Kanunun Ek 1'inde listelenen tehlikeli maddelerle çalışan tesisler tehlike potansiyelli tesislerdir: sicile kaydedilmeli, belgelendirilmiş ekipman kullanmalı, teknik güvenlik ekspertizinden geçmeli, zorunlu sigorta yaptırmalı ve Olağanüstü Durumlar Bakanlığının denetimine tabi olmalıdır. Miktarların Ek 2'deki eşiklere ulaştığı yerlerde işletmeci ayrıca bir teknik güvenlik beyanı hazırlamak zorundadır.

Kısa cevap

• Kapsam: yanıcı, oksitleyici, patlayıcı, toksik, yüksek toksik veya çevre için tehlikeli maddeleri elde eden, üreten, işleyen, depolayan, taşıyan, kullanan veya bertaraf eden sahalar ile petrol ve gaz, rafinaj, petrokimya ve Ek 1'deki diğer faaliyetler.
• Sicil: tehlike potansiyelli tesisler tek devlet siciline kaydedilmelidir (14 Şubat 2025 tarihli ve 139-VIIQD sayılı Kanunla değişik m.2.3).
• Beyan: miktarların Ek 2 eşiklerine ulaştığı yerlerde zorunludur; kaza risklerini ve hazırlığı değerlendirir, teknik güvenlik ekspertizinden geçer ve bakanlığa ve yerel makamlara sunulur.
• İşletmecinin yükümlülükleri: belgelendirilmiş ekipman, projelerin ve binaların ekspertizi, iç üretim kontrolü, personelin eğitimi ve attestasyonu, profesyonel kurtarma hizmetleriyle sözleşmeler, kazaya müdahale için yedekler, zorunlu sigorta (m.7 ila m.16).
• Denetleyen kurum: Olağanüstü Durumlar Bakanlığına bağlı Sanayide ve Madencilikte Güvenli Çalışmanın Denetimi Devlet Ajansı; ajansın denetimleri, işletmelere yönelik denetim moratoryumunun istisnaları arasındadır.

Beyan eşikleri

Diğer maddeler için Tablo 2 kategoriye göre eşikler belirler; örneğin yanıcı gazlar, toksik veya oksitleyici maddeler için 200 t, yüksek toksik maddeler için 20 t, patlayıcılar için 50 t, proseste kullanılan veya ana boru hatlarıyla taşınan yanıcı maddeler için 200 t ve depolama tesislerindeki yanıcı sıvılar için 50.000 t. Tablo 2, Tablo 1'de adı geçmeyen maddelere uygulanır. Tesisler arasındaki mesafe 500 m'den azsa miktarları toplanır; aynı kategoriden birden fazla madde kullanılıyorsa bunlar, her bir miktarın kendi eşiğine oranları toplanarak birleştirilir (toplam 1'e ulaştığında beyan gerekir).

Beyan ve kaza zinciri

Teknik güvenlik beyanı (m.15); olası kazaların ve tehlikelerinin kapsamlı bir değerlendirmesini, önleme tedbirlerinin yeterli olup olmadığının analizini, işletmecinin bir kazayı sınırlama ve sonuçlarını giderme hazırlığını ve sonuçları ve zararı azaltma tedbirlerini içermelidir. Beyan proje belgelerine dayanır, doğruluğundan sorumlu olan işletmeci tarafından onaylanır ve veriler veya güvenlik gereklilikleri değiştiğinde ya da işletmeci izin için başvurduğunda revize edilir.

Tehlike potansiyelli bir tesisteki kazadan sonra Olağanüstü Durumlar Bakanlığının özel bir komisyonu teknik araştırma yapar ve nedenleri, zararı ve ihlalleri bir tutanağa kaydeder; masrafları işletmeci öder (m.13). Çalışanlar yaralanmışsa işletmeci, kaza araştırma kuralları uyarınca iş müfettişliğine ve Olağanüstü Durumlar Bakanlığına da aynı gün bildirimde bulunmak zorundadır.

Örnek: Sumgayıt yakınlarındaki bir su arıtma kimyasalları deposunda 18 t klor ve 120 t amonyak depolanır. Adı geçen eşiklerin hiçbirine tek başına ulaşılmaz (25 t ve 500 t). İkisi de toksik gazdır ve aynı kategori için toplama kuralı uygulanırsa 18/25 + 120/500 = 0,72 + 0,24 = 0,96 olur: sonuç hâlâ 1'in altındadır, ancak 1 t daha klor eklenmesi (19/25 + 0,24 = 1,00) eşiğe ulaşılmasına yol açar. Toplama notunun Tablo 1'de adı geçen maddeleri kapsayıp kapsamadığı açıkça belirtilmediğinden işletmeci yöntemi ekspertiz kuruluşuyla kararlaştırmalı ve bir güvenlik payı bırakmalıdır. Saha her durumda tehlike potansiyelli bir tesistir: sicile kaydedilmeli, belgelendirilmiş ekipman kullanmalı, mal varlığını ve üçüncü kişilere karşı sorumluluğunu sigortalatmalı ve bir kurtarma sözleşmesine sahip olmalıdır.

Sık yapılan hatalar

• Bir "Seveso" veya "büyük kaza" düzenlemesi aramak: kurallar Teknik Güvenlik Hakkında Kanunda yer alır.
• Yalnızca adı geçen maddeleri kontrol edip kategori eşiklerini ve 500 m toplama kuralını unutmak.
• Beyanı bir defalık iş saymak: veriler veya gereklilikler değiştiğinde güncellenmelidir.

excodex'te ilgili yazılar

• Azerbaycan'da iş sağlığı ve güvenliği: mevzuat, yetkili kurumlar ve işveren yükümlülükleri
• Azerbaycan'da patlayıcı ortamlar ve Ex ekipman
• Seveso III: büyük kazaların önlenmesi, kademeler ve yükümlülükler
• Türkiye'de BEKRA Yönetmeliği

Standartlar ve ek kaynaklar

• 2 Kasım 1999 tarihli ve 733-IQ sayılı Teknik Güvenlik Hakkında Kanun, m.2, m.7 ila m.17, Ek 1 ve Ek 2: https://e-qanun.az/framework/21
• Teknik Güvenlik Hakkında Kanunu değiştiren 14 Şubat 2025 tarihli ve 139-VIIQD sayılı Kanun: https://e-qanun.az/framework/59123
• Sanayide ve Madencilikte Güvenli Çalışmanın Denetimi Devlet Ajansının Statüsü (695 sayılı Kararname, 2007): https://e-qanun.az/framework/14328
• Bakanlar Kurulunun 28 Şubat 2000 tarihli ve 27 sayılı Kararı, kaza araştırma kuralları: https://e-qanun.az/framework/232
• Ceza Kanunu, m.223: https://e-qanun.az/framework/46947
• Denetimlerin durdurulmasına ilişkin 1410-IVQ sayılı Kanun (istisnalar): https://e-qanun.az/framework/31093

Bu yazı excodex editör ekibinin hazırladığı genel iş sağlığı ve güvenliği bilgisidir. Geçerli mevzuatın, standartların, üretici talimatlarının veya yetkin bir iş güvenliği uzmanının ya da işyeri hekiminin değerlendirmesinin yerini tutmaz.