Türkmenistan'da temel iş sağlığı ve güvenliği kanunu hangisi, denetimi kim yapıyor?

Türkmenistan'da temel iş sağlığı ve güvenliği (İSG) mevzuatı, 1 Temmuz 2009'dan bu yana yürürlükte olan Türkmenistan İş Kanunu'dur (Türkmenistanyň Zähmet kodeksi). Kanunun "Emeğin korunması" başlıklı XI. Bölümü (171 ila 205. maddeler) işverenin yükümlülüklerini belirler. Uygulama ve denetim esas olarak "Türkmenstandartlary" Ana Devlet Hizmeti tarafından yürütülür; çalışma bakanlığı, sektör bakanlıkları, yerel yönetimler ve sendikaların teftiş birimleri de denetim yetkisi kullanır.

Kısa cevap

• Temel mevzuat: 18 Nisan 2009 tarihli ve 29-IV sayılı Kanunla onaylanan, 1 Temmuz 2009'da yürürlüğe giren ve pek çok kez değiştirilen Türkmenistan İş Kanunu (incelediğimiz metindeki son değişiklik: 22 Kasım 2025).
• Yürürlükten kalkan eski kanun: 1 Ekim 1993 tarihli "Emeğin Korunması Hakkında" Kanun, İş Kanunu'nun yürürlüğe girmesiyle kaldırılmıştır; atıf yapılmamalıdır.
• Tehlikeli tesisler: 4 Şubat 2017'de imzalanan 495-V sayılı Tehlikeli Üretim Tesislerinin Endüstriyel Güvenliği Hakkında Kanun; tescil, tehlike sınıfları, lisans, ekspertiz ve beyanname yükümlülükleri getirir.
• İSG'den sorumlu yürütme makamı: Türkmenstandartlary (İş Kanunu 182. madde); denetim yapar, kazaları araştırır, bağlayıcı talimat verir, işi durdurur ve para cezası uygular.
• Diğer denetim birimleri: Bakanlar Kurulunun yetkilendirdiği iş teftişi kurumu (uygulamada Çalışma ve Nüfusun Sosyal Korunması Bakanlığı), sektör bakanlıkları, yerel yönetimler ve sendikaların teknik iş teftişi birimleri.
• ILO: Hükümet Nisan 2021'de, 8'i temel sözleşme olmak üzere 10 Uluslararası Çalışma Örgütü (ILO) sözleşmesini onayladığını bildirmiştir; bunların hiçbiri İSG sözleşmesi (155, 161 veya 187 sayılı) değildir ve sonrasında onaylanmış bir İSG sözleşmesi bulamadık.

Hukuki çerçevenin ayrıntıları

Türkmenistan, "emeğin korunmasının" (Türkmence zähmeti goramak, Rusça охрана труда) ayrı bir kanunla değil iş kanununun bir bölümüyle düzenlendiği Sovyet sonrası modeli izler. XI. Bölüm emeğin korunmasını, güvenli çalışma koşulları için hukuki, sosyo-ekonomik, organizasyonel, teknik, sıhhi, tıbbi ve rehabilitasyon tedbirlerinden oluşan bir sistem olarak tanımlar (171. madde); çalışanın haklarını (173. madde) ve işverenin 24 yükümlülüğünü (178. madde) sayar; emeğin korunması servisini (185. madde), kurulları (186. madde), sağlık muayenelerini (187. madde), kişisel koruyucu donanımı (KKD) (188. madde), eğitimi (193 ve 194. maddeler), kaza araştırmasını (200. madde) ve sorumluluğu (203 ila 205. maddeler) düzenler. 320. madde ayrıca çalışma yerlerinin en az beş yılda bir atestasyonunu öngörür.

Ayrıntılı kurallar ikincil düzenlemelerde yer alır: Bakanlar Kurulunca onaylanan kaza araştırma usulü, emeğin korunması servisi ve uzmanına ilişkin 30 Kasım 2012 tarihli ve 106-Ö sayılı Emir gibi bakanlık emirleri, KKD ve telafi edici haklara ilişkin normlar ile sektörel güvenlik kuralları. İdari para cezaları, 29 Ağustos 2013 tarihli ve 422-IV sayılı Kanunla onaylanan (1 Ocak 2014'te yürürlüğe giren) İdari Suçlar Kanunu'nda yer alır: emeğin korunması ve güvenli çalışmaya ilişkin dosyalara Türkmenstandartlary (481. madde), iş mevzuatına ilişkin diğer dosyalara çalışma makamları (479. madde) bakar. Resmi metinler Türkmence kabul edilir; Rusça metinler çeviridir.

Denetimi kim, nasıl yapar?

İSG'den sorumlu yürütme makamlarının müfettişleri işletmelere her zaman girebilir, bilgi isteyebilir, bağlayıcı talimat verebilir, işletmelerin, atölyelerin, çalışma yerlerinin ve ekipmanın faaliyetini durdurabilir veya yasaklayabilir, yöneticilere, görevlilere ve çalışanlara para cezası verebilir, görevlilerin görevden alınmasını önerebilir ve dosyaları savcılığa iletebilir (182. madde 3. fıkra). I. ve II. sınıf tehlikeli tesisler en az yılda bir, III. sınıf tesisler en az üç yılda bir planlı denetime tabidir.

Doğrulanamayan hususlar

ILO NORMLEX ülke sayfası açılamadı; sonraki onaylar orada kontrol edilmelidir. Her sektörde endüstriyel güvenlik denetimi için hangi devlet kurumunun belirlendiği ve idari para cezalarının değişikliklerle güncellenmiş metni (yalnızca 2013 metnine ulaşabildik) Türkmenstandartlary veya yerel hukuk danışmanıyla teyit edilmelidir.

excodex'te ilgili yazılar

• Türkmenistan'da iş sağlığı ve güvenliği: mevzuat, kurumlar ve işveren yükümlülükleri
• Türkmenistan'da iş güvenliği kurallarını ihlal etmenin cezaları nelerdir?
• Türkmenistan'da işveren iş güvenliği uzmanı veya işyeri hekimi atamak zorunda mı?
• ILO'nun İSG sözleşmeleri ve temel sözleşme statüsü

Standartlar ve ek kaynaklar

• Türkmenistan İş Kanunu, 18 Nisan 2009 tarihli ve 29-IV sayılı Kanun, konsolide Rusça çeviri (FAOLEX): https://faolex.fao.org/docs/pdf/tuk243144.pdf
• 495-V sayılı Tehlikeli Üretim Tesislerinin Endüstriyel Güvenliği Hakkında Kanun, 4 Şubat 2017 (FAOLEX): https://faolex.fao.org/docs/pdf/tuk184581.pdf
• Emeğin Korunması Hakkında Kanun, 1 Ekim 1993 (2009'da yürürlükten kaldırıldı): https://faolex.fao.org/docs/pdf/tuk207608.pdf
• Çalışma ve Nüfusun Sosyal Korunması Bakanlığının 30 Kasım 2012 tarihli ve 106-Ö sayılı Emri: https://mlsp.gov.tm/storage/file/8781b287d49dadcbdc0b4a98d2fe77ae.pdf
• Türkmenistan İdari Suçlar Kanunu, 29 Ağustos 2013, 2013 tarihli Rusça metni içeren WIPO Lex kaydı: https://www.wipo.int/wipolex/en/legislation/details/13824
• Türkmenistan Hükümeti, 122 sayılı ILO Sözleşmesi ve onaylanan sözleşme sayısı hakkında (2021): https://turkmenistan.gov.tm/en/post/53524/document-turkmenistans-ratification-convention-concerning-employment-policy-presented-ilo-director-general

Bu yazı excodex editör ekibinin hazırladığı genel iş sağlığı ve güvenliği bilgisidir. Geçerli mevzuatın, standartların, üretici talimatlarının veya yetkin bir iş güvenliği uzmanının ya da işyeri hekiminin değerlendirmesinin yerini tutmaz.