Suudi Arabistan'da büyük kaza tehlikesi olan kimya tesislerine hangi kurallar uygulanır?

İş Kanununun Sekizinci Kısmının "büyük endüstriyel kazaların önlenmesi" başlıklı 2. bölümü (127 ila 131. maddeler), büyük kaza tehlikesi olan tesislere, yani izin verilen miktarların üzerinde tehlikeli madde işleyen veya bulunduran tesislere uygulanır. Ölçütleri bakanlık belirler, işverenler kapsamda olup olmadıklarını bakanlıkla birlikte tespit etmek zorundadır ve ayrıntılı kuralları Bakanın çıkarması öngörülmüştür; İnsan Kaynakları ve Sosyal Kalkınma Bakanlığı (MHRSD) veya Ulusal İş Sağlığı ve Güvenliği Konseyi (NCOSH) internet sitelerinde yayımlanmış bir uygulama yönetmeliğine rastlanmamıştır. Uygulamada kimya ve proses tesisleri ayrıca kendi sektör düzenleyicilerinin, endüstriyel güvenlik makamlarının ve Sivil Savunmanın şartlarına tabidir.

Kısa cevap

• Yasal dayanak: İş Kanunu (2005 tarihli ve M/51 sayılı Kraliyet Kararnamesi) 127 ila 131. maddeler.
• Tanımlar (m.128): büyük kaza tehlikesi olan tesis, tehlikeli madde (kimyasal, fiziksel veya toksik özellikleri nedeniyle tehlike oluşturan madde veya karışım) ve büyük kaza (tehlikeli maddeleri içeren ve çalışanları, halkı veya çevreyi ciddi biçimde tehlikeye sokan büyük çaplı yayılım, yangın veya patlama gibi ani olay).
• Ölçütler (m.129): tehlikeli madde veya kategori listelerine göre bakanlıkça belirlenir.
• İşveren yükümlülüğü (m.130): tesislerinin bu ölçütleri karşılayıp karşılamadığını bakanlıkla koordinasyon içinde belirlemek.
• Ayrıntılı kurallar (m.131): saha tedbirleri, işveren yükümlülükleri, halkın ve çevrenin korunması ile çalışanların hak ve yükümlülükleri hakkında Bakan tarafından çıkarılması öngörülmüştür.
• Diğer katmanlar: sektör düzenleyicileri, belirlenmiş tesisler için endüstriyel güvenlik direktifleri, Sivil Savunma yangın kuralları ve Suudi Standartlar, Metroloji ve Kalite Kurumu (SASO) ürün kuralları (örneğin Ex ekipman).

Kanun büyük kaza tehlikesi olan bir işverenden ne ister

İş Kanunundaki bu bölüm, yapı olarak Uluslararası Çalışma Örgütünün (ILO) 174 sayılı Büyük Endüstriyel Kazaların Önlenmesi Sözleşmesine (1993) yakın bir çerçeve düzenlemedir; ancak eşik miktarlar veya zorunlu belgeler listesi içermez. Ayrıntılı bakanlık kuralları teyit edilinceye kadar, bu kapsama girebilecek bir sahanın yapması gerekenler şunlardır:

1. Sahadaki tehlikeli maddelerin ve azami miktarların envanterini çıkarmak ve sahanın ölçütleri karşılayıp karşılamadığını bakanlığa sormak (m.130).
2. Sekizinci Kısmın genel yükümlülüklerini yerine getirmek: tehlikelere karşı tedbirler (m.122), bilgilendirme ve kişisel koruyucu donanım (KKD) (m.123), yangın tedbirleri ve kaçış yolları (m.125) ile sahada çalışan dışındaki kişilerin uğradığı zararlardan sorumluluk (m.126).
3. Petrokimya, kimya, petrol ve gaz ve listelenen diğer faaliyetlerde 50 veya daha fazla çalışanı olan işletmeler için zaten zorunlu olan iş sağlığı ve güvenliği (İSG) Yönetimi Yönetmeliğini (2018 tarihli ve 161238 sayılı Karar) acil durum planlaması, yüklenici kontrolü ve kaza araştırması dahil en az orta seviyede uygulamak.
4. Tehlikeli ve patlayıcı ortamlarda çalışma ile kimyasallarla çalışma dahil yüksek riskli mesleklerdeki çalışanların, büyük kaza tehlikesi olan tesisi de tanımlayan NCOSH yüksek riskli meslekler yönetmeliğinin (2025) gerektirdiği eğitim ve ruhsatlara sahip olmasını sağlamak.
5. Kazaları NCOSH platformu üzerinden bildirmek ve araştırmak; politika, maddi hasarlı kazaları kaybın işletme sermayesine oranına göre derecelendirir ve ciddi olaylarda sektör düzenleyicisi NCOSH'tan araştırma ekibi oluşturmasını isteyebilir.

Karşılaştırma

Türkiye'deki karşılığı Büyük Endüstriyel Kazaların Önlenmesi ve Etkilerinin Azaltılması Hakkında Yönetmeliktir (BEKRA); bu Yönetmelik alt seviyeli kuruluşlarda büyük kaza önleme politika belgesi, üst seviyeli kuruluşlarda ise güvenlik raporu hazırlanmasını zorunlu kılar.

Doğrulayamadığımız hususlar

Yüksek Endüstriyel Güvenlik Komisyonunun (High Commission for Industrial Security) internet sitesi ile ILO NORMLEX veri tabanı açılamamıştır. Endüstriyel güvenlik makamlarınca kapsama alınan tesisler ile kendi düzenleyici kurumları bulunan sanayi şehirlerindeki tesisler, kendilerine özgü güvenlik, yangın ve emniyet direktiflerini ilgili kurumlarla teyit etmelidir.

excodex'te ilgili yazılar

• Suudi Arabistan'da iş sağlığı ve güvenliği: mevzuat, yetkili kurumlar ve işveren yükümlülükleri
• Seveso III: büyük kazaların önlenmesi, seviyeler ve yükümlülükler
• Proses güvenliği yönetimi: OSHA PSM 14 unsuru ve CCPS RBPS
• Suudi Arabistan'da patlayıcı ortamlar ve Ex ekipman nasıl düzenlenir?

Standartlar ve ek kaynaklar

• İş Kanunu 127 ila 131. maddeler ve 131 mükerrer madde: hrsd.gov.sa
• NCOSH Yüksek Riskli Mesleklerde Çalışmanın Düzenlenmesi Yönetmeliği (2025): ncosh.gov.sa
• ILO 174 sayılı Büyük Endüstriyel Kazaların Önlenmesi Sözleşmesi (1993) ve büyük endüstriyel kazaların önlenmesine ilişkin ILO uygulama kodu.
• Tehlikeli maddeleri içeren büyük kaza tehlikelerinin kontrolüne ilişkin 2012/18/AB sayılı Direktif (Seveso III).
• Türkiye: Büyük Endüstriyel Kazaların Önlenmesi ve Etkilerinin Azaltılması Hakkında Yönetmelik, Resmî Gazete 2 Mart 2019.

Bu yazı excodex editör ekibinin hazırladığı genel iş sağlığı ve güvenliği bilgisidir. Geçerli mevzuatın, standartların, üretici talimatlarının veya yetkin bir iş güvenliği uzmanının ya da işyeri hekiminin değerlendirmesinin yerini tutmaz.