ATEX ne demektir ve neden iki ayrı ATEX direktifi vardır?
Özet
ATEX, Fransızca "atmosphères explosibles" (patlayıcı ortamlar) ifadesinden gelir. İki AB direktifinin adıdır: ekipman ve koruyucu sistemler için 2014/34/AB (üreticiler) ve işyerleri için 1999/92/AT (işverenler); çünkü AB hukuku ürünleri ve çalışan güvenliğini ayrı düzenler.
ATEX, Fransızca atmosphères explosibles, yani "patlayıcı ortamlar" ifadesinin kısaltmasıdır. İki Avrupa Birliği direktifinin gayriresmî adıdır: ekipman ve koruyucu sistemlerin satışa sunulmadan önce karşılaması gereken şartları belirleyen 2014/34/AB Direktifi ve işyerinde patlayıcı ortam oluşabilecek yerlerde işverenlerin yapması gerekenleri belirleyen 1999/92/AT Direktifi. İki direktif olmasının nedeni, AB hukukunun ürün kurallarını ve çalışanların korunmasını farklı hukuki dayanaklarla düzenlemesidir.
Kısa cevap
- ATEX = ATmosphères EXplosibles; direktiflerin Fransızca metninde geçen ifadedir. Direktiflerin hiçbirinin resmî adında "ATEX" kelimesi yer almaz.
- 2014/34/AB Direktifi (ekipman veya ürün direktifi, çoğu zaman "ATEX 114" diye anılır): ekipman, koruyucu sistem, güvenlik cihazı ve bileşenlerin üreticileri, ithalatçıları ve dağıtıcıları. 20 Nisan 2016'dan beri uygulanmaktadır ve 94/9/AT Direktifinin yerini almıştır.
- 1999/92/AT Direktifi (işyeri veya kullanıcı direktifi, çoğu zaman "ATEX 137" diye anılır): çalışanları patlayıcı ortamlardan kaynaklanan risklere maruz kalabilecek işverenler. Üye Devletlerin bu direktifi 30 Haziran 2003'e kadar uygulamaya koyması gerekiyordu.
- Ürün direktifi tüm tek pazar için tek bir gereklilikler seti belirler; işyeri direktifi ise ulusal mevzuatın aşabileceği asgari gereklilikleri belirler.
- İki direktif ekipman seçiminde buluşur: işveren bölgeleri sınıflandırır, ürün direktifinde tanımlanan kategoriler de ona her bölgede hangi ekipmanın kullanılabileceğini söyler.
Adın kaynağı
2014/34/AB Direktifinin Fransızca başlığı, en atmosphères explosibles, yani patlayıcı ortamlarda kullanılmak üzere tasarlanmış ekipman ve koruyucu sistemlerden söz eder. Her iki kelimenin ilk iki harfi, AT ve EX, ATEX'i verir; Avrupa Komisyonunun kendi ATEX Kılavuzu da adı bu şekilde açıklar. Aynı kısaltma her dilde kullanılır; bu yüzden Alman, Türk veya İngiliz bir mühendis de "ATEX" der.
Her iki direktif de patlayıcı ortam için aynı tanımı kullanır: atmosfer koşullarında yanıcı gazların, buharların, sislerin veya tozların hava ile oluşturduğu ve tutuşmadan sonra yanmanın yanmamış karışımın tamamına yayıldığı karışım. Patlayıcı ortam nedir? rehberi bu tanımın her bir öğesini açıklar.
Takma adlardaki sayılar yıl değil, AB antlaşmalarının madde numaralarıdır. "ATEX 114", 2014/34/AB'nin dayandığı iç pazar maddesi olan Avrupa Birliğinin İşleyişi Hakkında Antlaşma'nın (ABİHA) 114. maddesini ifade eder. "ATEX 137" ise 1999/92/AT'nin atıf yaptığı sosyal politika maddesi olan AT Antlaşması'nın (Avrupa Topluluğunu Kuran Antlaşma, ATA) 137. maddesini ifade eder. Lizbon Antlaşması'ndan bu yana bu madde ABİHA'nın 153. maddesidir (antlaşma metninde maddenin başlığında "ex Article 137 TEC", yani eski ATA 137. madde ibaresi yer alır); bu nedenle bazı metinler aynı işyeri direktifi için "ATEX 153" yazar.
Neden iki direktif var
Ayrım, riski kimin kontrol ettiğine ve hangi AB yetkisinin uygulandığına göre yapılmıştır.
| 2014/34/AB Direktifi | 1999/92/AT Direktifi | |
|---|---|---|
| Yaygın adları | Ekipman, ürün veya üretici direktifi; ATEX 114 | İşyeri, kullanıcı veya çalışan direktifi; ATEX 137 |
| Hukuki dayanak | ABİHA 114. madde (iç pazar) | AT Antlaşması 137. madde (çalışanların sağlığı ve güvenliği) |
| Yükümlü taraf | Üretici ile ithalatçı, yetkili temsilci ve dağıtıcı | İşveren |
| Temel araçlar | Temel sağlık ve güvenlik gereklilikleri, ekipman grupları ve kategorileri, uygunluk değerlendirmesi, CE işareti | Risk değerlendirmesi, bölgeler, asgari güvenlik önlemleri, Patlamadan Korunma Dokümanı |
| Kuralın niteliği | Tek bir uyumlaştırılmış ürün kuralları seti; Üye Devletler uygun ürünleri kısıtlayamaz | Asgari gereklilikler; ulusal mevzuat daha ileri gidebilir |
Ürün direktifi, uygun ekipmanın ayrı ulusal onaylar gerekmeden tek pazarın her yerinde satılabilmesi için vardır. Üye Devletler uygun ürünleri yasaklayamaz, kısıtlayamaz veya engelleyemez (Madde 5). Buna karşılık üretici, ürünü Ek II'deki temel sağlık ve güvenlik gerekliliklerine göre tasarlamak, kategorisine uygun uygunluk değerlendirmesini tamamlamak, AB uygunluk beyanını düzenlemek ve CE işaretini iliştirmek zorundadır.
İşyeri direktifi insanları korur. İş sağlığı ve güvenliğine ilişkin 89/391/AET çerçeve direktifi kapsamındaki 15. bireysel direktiftir. İşveren, mümkün olduğunda patlayıcı ortam oluşumunu önlemek, aksi halde tutuşmasını engellemek ve bir patlamanın etkilerini azaltmak; patlama risklerini değerlendirmek; tehlikeli yerleri bölgelere ayırmak ve çalışma başlamadan önce Patlamadan Korunma Dokümanı (PKD) hazırlamak zorundadır.
Bir üretici, pompasının veya motorunun nereye kurulacağını bilemez; bir işveren de motoru yeniden tasarlayamaz. Bu nedenle her direktif, yükümlülüğü riskin o kısmını kontrol eden tarafa yükler.
Uygulamada iki direktif nasıl birlikte işler
1999/92/AT Ek II, Bölüm B, risk değerlendirmesine dayanan Patlamadan Korunma Dokümanında aksi belirtilmedikçe, bölgeleri ürün direktifinin ekipman kategorilerine bağlar:
| Bölge (gaz / toz) | Asgari ekipman kategorisi |
|---|---|
| Bölge 0 / Bölge 20 | Kategori 1 |
| Bölge 1 / Bölge 21 | Kategori 1 veya 2 |
| Bölge 2 / Bölge 22 | Kategori 1, 2 veya 3 |
Örnek: Bir boya karıştırma odası, kap ağızlarının çevresinde Bölge 1 olarak sınıflandırılmıştır. İşyeri direktifine göre işveren burada gaz için Kategori 2 (veya 1) ekipman seçmek zorundadır. Ürün direktifine göre motor üreticisi Kategori 2 uygunluğunu kanıtlamış ve motoru CE işareti, Ex altıgeni ve II 2 G ile işaretlemiştir. İşveren bu işaretlemeyi bölgeyle karşılaştırır ve Patlamadan Korunma Dokümanına kaydeder.
Sık yapılan hatalar
- "ATEX bir standarttır." ATEX bir mevzuattır. EN IEC 60079 serisi gibi standartlar gönüllü araçlardır; uyumlaştırılmış standartlar, kapsadıkları ürün direktifi gereklilikleri için uygunluk varsayımı sağlar.
- "ATEX sertifikalı saha" veya "ATEX sertifikalı mühendis". Direktifler ne sahaları ne de kişileri sertifikalandırır. Ürünler uygunluk değerlendirmesinden geçer; işyerleri ise işveren tarafından değerlendirilir.
- ATEX'in yalnızca elektrikli ekipmanla ilgili olduğunu sanmak. Ürün direktifi, pompa, fan ve dişli kutusu gibi kendi potansiyel tutuşturucu kaynağı olan elektriksel olmayan ekipmanı da kapsar.
excodex'te ilgili yazılar
- ATEX nedir: iki AB direktifi 2014/34/AB ve 1999/92/AT sade bir dille
- Patlayıcı ortam nedir? Yangın üçgeni, patlama beşgeni ve ATEX'in var olma nedeni
- ATEX uyumluluğundan kim sorumludur: üretici mi, tesisatçı mı, işveren mi?
- ATEX, Avrupa Birliği dışında, örneğin Türkiye'de veya İngiltere'de de geçerli mi?
- Standart sayfaları: ATEX 2014/34/AB, ATEX 1999/92/AT
Standartlar ve ek kaynaklar
- Muhtemel patlayıcı ortamlarda kullanılmak üzere tasarlanmış ekipman ve koruyucu sistemlere ilişkin 2014/34/AB Direktifi (yeniden düzenleme), İngilizce metin: EUR-Lex; atmosphères explosibles ifadesinin geçtiği Fransızca metin: EUR-Lex FR
- Patlayıcı ortamlardan kaynaklanan risklere maruz kalabilecek çalışanların güvenlik ve sağlığının korunmasının iyileştirilmesine yönelik asgari gerekliliklere ilişkin 1999/92/AT Direktifi, AB Resmî Gazetesi metni: legislation.gov.uk
- Avrupa Komisyonu, ATEX sayfası ve ATEX 2014/34/AB Kılavuzu, 6. baskı (Ocak 2026): single-market-economy.ec.europa.eu
- HSE (Birleşik Krallık), ATEX ve patlayıcı ortamlar: hse.gov.uk
- EU-OSHA, 1999/92/AT Direktifi özeti: osha.europa.eu
- Avrupa Birliğinin İşleyişi Hakkında Antlaşma, 153. madde (eski ATA 137. madde): legislation.gov.uk
Bu yazı excodex editör ekibinin hazırladığı genel teknik bilgidir. Geçerli standartların, ekipman sertifikalarının ve talimatlarının, ulusal mevzuatın veya yetkin bir kişinin değerlendirmesinin yerini tutmaz.