ATEX uyumluluğundan kim sorumludur: üretici mi, tesisatçı mı, işveren mi?
Özet
Her biri kendi kısmından sorumludur. Üretici üründen 2014/34/AB, işveren işyerinden 1999/92/AT kapsamında sorumludur (risk değerlendirmesi, bölgeler, ekipman seçimi, PKD); tesisatçı ise işverenin sınıflandırmasına ve IEC 60079-14'e göre doğru kurulumdan sorumludur.
Üçü de, her biri farklı bir kısımdan sorumludur ve mevzuat bunlardan ikisini açıkça sayar. 2014/34/AB Direktifi, ürünün güvenli olmasından ve kategorisine göre doğru şekilde sertifikalandırılmasından üreticiyi (ithalatçı ve dağıtıcılarla birlikte) sorumlu tutar. 1999/92/AT Direktifi ise işyerinden işvereni sorumlu tutar: patlama risklerini değerlendirmek, bölgeleri sınıflandırmak, uygun ekipmanı seçmek ve Patlamadan Korunma Dokümanını (PKD) güncel tutmak. Tesisatçı iki direktifte de adıyla geçmez; işverenin yükümlülüğü altında çalışır ve tesisatı sınıflandırmaya, ekipman talimatlarına ve IEC 60079-14'e göre kurmak zorundadır.
Kısa cevap
- Üretici: temel sağlık ve güvenlik gerekliliklerine göre tasarlar, uygunluk değerlendirmesini tamamlar, AB uygunluk beyanını düzenler, CE ve Ex işaretini iliştirir, talimatları sağlar (2014/34/AB, Madde 6).
- İthalatçı ve dağıtıcı: ithalatçı, AB dışındaki bir üreticinin bunları yaptığını kontrol eder; her ikisi de ürünü tedarik etmeden önce işaretin ve belgelerin mevcut olduğunu kontrol eder (2014/34/AB, Madde 8 ve 9).
- İşveren (tesis sahibi veya işletmecisi): mümkün olduğunda patlayıcı ortam oluşumunu önler, riskleri değerlendirir, bölgeleri sınıflandırır, ekipmanı kategoriye göre seçer, yüklenicileri koordine eder ve Patlamadan Korunma Dokümanını güncel tutar (1999/92/AT, Madde 3 ile 8 arası).
- Tesisatçı: tesisatı tasarlandığı gibi kurar; ekipman sertifikasına, özel kullanım koşullarına ve IEC 60079-14'e uyar. Yükümlülükleri işverenle yaptığı sözleşmeden ve ulusal iş güvenliği mevzuatından doğar.
- Kendi kullanımı için ekipman yapan, ATEX ürünlerini birleştirerek yeni bir ünite oluşturan veya ekipmanda esaslı bir değişiklik yapan herkes, o ürün için üretici konumuna geçer.
Mevzuatın her bir tarafa yüklediği görevler
| Taraf | Hukuki dayanak | Sorumlu olduğu konular | Tipik kanıt |
|---|---|---|---|
| Üretici | 2014/34/AB, Madde 6 | Ürünün Ek II'yi karşılaması, kategorisine uygun doğru uygunluk değerlendirme yolu, işaretleme, talimatlar | AB uygunluk beyanı, gerektiğinde sertifika, teknik dosya (10 yıl saklanır) |
| İthalatçı, dağıtıcı | 2014/34/AB | Üreticinin uygunluğunu ve belgelerini kontrol etmek | Beyanın kopyası, etiketleme |
| İşveren | 1999/92/AT, Madde 3 ile 9 arası, Ek I ve Ek II | Risk değerlendirmesi, bölgeler, ekipman seçimi, eğitim, çalışma izinleri, Patlamadan Korunma Dokümanı, ilk kullanımdan önce doğrulama | Patlamadan Korunma Dokümanı, bölge sınıflandırma çizimleri, muayene kayıtları |
| Tesisatçı, tasarımcı, bakımcı | İşverenle sözleşme; ulusal iş güvenliği mevzuatı; teknik kurallar olarak IEC 60079-14 ve IEC 60079-17 | Doğru seçim kontrolleri, montaj, ilk muayene, sonraki muayene ve bakım | Tesisat dokümantasyonu, muayene raporları |
Avrupa Komisyonunun ATEX Kılavuzu, ürün direktifinin tesisatı düzenlemediğini açıkça belirtir: uygun ekipmanların kullanıcının tesisinde bir araya getirilmesi yeni bir ekipman değil, bir tesisat oluşturur ve bu tesisatın kurulması genel olarak Üye Devletlerin kendi yasal gerekliliklerine tabidir. Aynı kılavuz, tesisatçının üreticilerin tüm kurulum talimatlarına uyarak ekipmanın hizmete alındığında hâlâ uygun olmasını sağlaması gerektiğini de ekler. Yani kusursuz bir ürün kötü kurulursa bu işverenin sorunudur; işveren de tesisatçının sözleşmesine ve yetkinliğine bakacaktır.
İşyeri yükümlülüğü işverendedir
1999/92/AT Direktifi patlamadan korunma görevlerini işverene yükler:
- öncelik sırasına uymak: patlayıcı ortam oluşumunu önlemek, aksi halde tutuşmayı engellemek, ardından etkileri azaltmak (Madde 3);
- açıklıklarla bağlantılı yerler de dahil olmak üzere patlama risklerini bir bütün olarak değerlendirmek (Madde 4);
- tehlikeli yerleri bölgelere ayırmak ve Ek II'deki asgari gereklilikleri uygulamak (Madde 7);
- çalışma başlamadan önce Patlamadan Korunma Dokümanını hazırlamak ve önemli değişikliklerden sonra revize etmek (Madde 8);
- doküman aksini gerekçelendirmedikçe her bölge için ekipmanı kategoriye göre seçmek (Ek II, Bölüm B);
- patlayıcı ortam oluşabilecek yerler içeren bir işyerinin genel patlama güvenliğini, ilk kez kullanılmadan önce patlamadan korunma konusunda yetkin kişilere doğrulatmak (Ek II, Bölüm A, 2.8).
İşveren alanları sınıflandırmak veya dokümanı yazmak için danışman tutabilir, ancak yükümlülük onda kalır. Birden fazla şirketin çalışanları aynı sahayı paylaştığında her işveren kendi kontrolündeki konulardan sorumludur; işyerinden sorumlu işveren de önlemleri koordine eder ve bunu nasıl yaptığını Patlamadan Korunma Dokümanına kaydeder (Madde 6). Bir yüklenicinin kendi çalışanları bu şekilde kapsanır: onların işvereni yüklenicidir.
Tesisatçının konumu
Tesisatçı, işverenin sınıflandırmasını ve üreticinin ürününü çalışan bir tesisata dönüştürür. Uygulamada:
- her ürünün işaretlemesinin (kategori veya EPL, gaz grubu, sıcaklık sınıfı, ortam sıcaklığı aralığı) bölge çizimiyle uyuştuğunu kontrol eder;
- sertifikadaki özel kullanım koşullarına ve üreticinin talimatlarına uyar;
- kabloları, kablo rakorlarını, topraklama ve kuşaklamayı IEC 60079-14'e (6. baskı, 2024) göre kurar;
- enerji vermeden önce ilk muayeneyi yapar ve kayda geçirir.
Sertifikalı ekipmanda değişiklik yaparsa, örneğin alev geçirmez bir muhafazaya ilave giriş delikleri açarsa, ekipmanın sertifikalı durumunu değiştirmiş olabilir; esaslı bir değişiklik onu üretici olarak sorumlu hale getirir. Devam eden muayene ve bakım IEC 60079-17'ye göre yapılır.
Örnek: Bir gaz kompresörü skidi; sertifikalı bir motor, sertifikalı bir kompresör ve sertifikalı enstrümanlardan oluşturulur. Bunları birbirine bağlayan ve skidi tek bir AB beyanıyla tek bir ünite olarak satan paket üreticisi, kombinasyonun tutuşma riski değerlendirmesini yaptıktan sonra bu montaj grubunun sorumluluğunu üstlenir. Skidi daha sonra saha enerjisine bağlayan saha elektrikçisi, işverenin izin sistemi altında ve IEC 60079-14'e göre çalışır. İşveren sıfatıyla tesis işletmecisi, skidin kategorisini Bölge 2 sınıflandırmasıyla karşılaştırır ve Patlamadan Korunma Dokümanına kaydeder.
Sık yapılan hatalar
- "Ekipman ATEX sertifikalı, dolayısıyla saha uygun." Sertifikasyon yalnızca ürünü kapsar; seçim, kurulum ve bakım işyeri yükümlülükleridir.
- "Patlamadan Korunma Dokümanımızı danışman yazdı, sorumluluk onun." Dokümana sahip olma ve onu güncelleme yükümlülüğü işverende kalır.
- "Tesisatçı sadece çizimlere uyar." Ekipman talimatlarına ve tesisat standardına da uymak ve işaretleme ile bölge uyuşmuyorsa işi durdurmak zorundadır.
- Değişikliklerin sorumluluğu kaydırdığını unutmak. Ekipmanda esaslı değişiklik yapan veya ekipmanları birleştiren kişi, üreticinin yükümlülüklerini üstlenir.
excodex'te ilgili yazılar
- ATEX nedir: iki AB direktifi 2014/34/AB ve 1999/92/AT sade bir dille
- ATEX 1999/92/AT kapsamında Patlamadan Korunma Dokümanı (PKD) ve bölge sınıflandırma çizimleri
- IEC 60079-14'e göre Ex tesisatın temelleri
- ATEX patlama risk değerlendirmesini kim yapabilir, hangi nitelikler gerekir?
- Standart sayfaları: IEC 60079-14, IEC 60079-17
Standartlar ve ek kaynaklar
- 2014/34/AB Direktifi, Madde 6 (üreticilerin yükümlülükleri): EUR-Lex
- 1999/92/AT Direktifi, Madde 3 ile 9 arası ve Ek II: legislation.gov.uk
- Avrupa Komisyonu, ATEX 2014/34/AB Kılavuzu, 6. baskı (Ocak 2026), tesisat, montaj grupları ve kendi kullanımı için üretilen ürünlerle ilgili bölümler: single-market-economy.ec.europa.eu
- EU-OSHA, 1999/92/AT Direktifi özeti: osha.europa.eu
- IEC 60079-14, patlayıcı ortamlar: elektrik tesisatlarının tasarımı, seçimi, montajı ve ilk muayenesi
- IEC 60079-17, patlayıcı ortamlar: elektrik tesisatlarının muayenesi ve bakımı
Bu yazı excodex editör ekibinin hazırladığı genel teknik bilgidir. Geçerli standartların, ekipman sertifikalarının ve talimatlarının, ulusal mevzuatın veya yetkin bir kişinin değerlendirmesinin yerini tutmaz.