Türkmenistan'da iş sağlığı ve güvenliği: mevzuat, yetkili kurumlar ve işveren yükümlülükleri

Türkmenistan'da iş sağlığı ve güvenliği (İSG) "emeğin korunması" (Türkmence zähmeti goramak, Rusça охрана труда) olarak adlandırılır ve esas olarak 1 Temmuz 2009'dan beri yürürlükte olan Türkmenistan İş Kanununun (Türkmenistanyň Zähmet kodeksi) XI. bölümüyle düzenlenir. Kanun, güvenli ve sağlıklı çalışma koşullarını sağlama yükümlülüğünü işverene yükler ve emeğin korunmasını denetleyen, kazaları araştıran, yöneticilere para cezası verebilen ve güvensiz işi durdurabilen yürütme organı olarak "Türkmenstandartlary" Ana Devlet Hizmetini belirler. Tehlikeli üretim tesisleri ayrıca 2017 tarihli Tehlikeli Üretim Tesislerinin Endüstriyel Güvenliği Hakkında Kanunun kapsamındadır.

Bu rehber mevzuatı, yetkili kurumları, yükümlülükleri, hizmetleri, eğitimi, sağlık muayenelerini, kazaları, komisyonları, yaptırımları, kimyasalları, Ex ekipmanı ve büyük kaza tehlikelerini ele alır, bunları AB ve Türkiye ile karşılaştırır ve hangi ayrıntıların yerel olarak doğrulanması gerektiğini belirtir.

Öne çıkanlar

• Temel İSG mevzuatı, 18 Nisan 2009 tarihli ve 29-IV sayılı Kanunla onaylanan ve 1 Temmuz 2009'dan beri yürürlükte olan Türkmenistan İş Kanunudur; Kanunun XI. bölümü (171 ila 205. maddeler) emeğin korunmasına ayrılmıştır. Ayrı bir kanun olan 1993 tarihli Emeğin Korunması Hakkında Kanun, İş Kanunu yürürlüğe girdiğinde yürürlükten kaldırılmıştır.
• Türkmenstandartlary, İş Kanununun 182. maddesinde emeğin korunmasından sorumlu yürütme organı olarak belirlenmiştir: denetim yapar, kazaları ve ağır arızaları araştırır, bağlayıcı talimatlar verir, işi durdurur ve para cezası uygular.
• Üretim faaliyeti yürüten ve 50'den fazla çalışanı bulunan her işletme, bir emeğin korunması servisi kurmak veya işletme yöneticisine bağlı bir emeğin korunması uzmanı (mühendisi) atamak zorundadır (m.185).
• İşveren eğitim, bilgilendirme, işbaşı eğitimi ve bilgi sınaması sağlamak zorundadır ve eğitim almamış çalışanları işe başlatamaz (m.178, 193 ve 194).
• İşveren, 187. maddede sayılan gruplar için işe giriş ve periyodik muayenelerin bedelini öder ve tıbbi kontrendikasyonu bulunan çalışanları o işten uzak tutmak zorundadır.
• Kazadan sonra işveren ilgili kurumlara zamanında bildirimde bulunmak, kazayı Bakanlar Kurulunca belirlenen usule göre araştırmak ve kaza tutanağının bir örneğini, araştırmanın bitiminden en geç üç gün sonra kazazedeye veya ailesine vermek zorundadır (m.178 ve 200).
• Tehlikeli üretim tesisleri sicile kaydedilir ve I ila IV. tehlike sınıflarına ayrılır; I. ve II. sınıf her tesiste güvenlik yönetim sistemi bulunmalıdır, Ek 2'deki miktarlarda tehlikeli madde bulunduranlar ayrıca endüstriyel güvenlik beyanı hazırlamalıdır (2017 tarihli Endüstriyel Güvenlik Kanunu, m.2, 12 ve 15).

Yasal çerçeve: İş Kanunu, Endüstriyel Güvenlik Kanunu ve ilgili düzenlemeler

Türkmenistan'da bugün ayrı bir İSG kanunu yoktur. 1 Ekim 1993 tarihli "Emeğin Korunması Hakkında" Kanun, İş Kanununu yürürlüğe koyan kanunla açıkça yürürlükten kaldırılmıştır; bu nedenle bu kanuna yapılan atıflar güncel değildir. Resmi metinler Türkmence kabul edilir; dolaşımdaki Rusça metinler çeviridir.

Ayrıntılı kurallar (kaza araştırma usulü, sağlık muayenesi listeleri, KKD normları, sektörel kurallar) Bakanlar Kurulu kararlarıyla ve bakanlık ya da Türkmenstandartlary düzenlemeleriyle belirlenir; bunların çoğuna çevrimiçi erişilemez. Yabancı işverenlerin karşılaştığı başlıca pratik güçlük budur.

ILO sözleşmeleri

Uluslararası Çalışma Örgütü (ILO) (2019) ve Türkmenistan Hükümeti (2021) verilerine göre Türkmenistan 10 ILO sözleşmesini onaylamıştır: 2022'den önce temel sözleşme sayılan sekiz sözleşme, üçlü danışmalara ilişkin 144 sayılı Sözleşme ve istihdam politikasına ilişkin 122 sayılı Sözleşme. İSG sözleşmelerinden hiçbiri (155, 161 veya 187 sayılı Sözleşme) bunların arasında değildir; oysa 155 ve 187 sayılı Sözleşmeler 2022'den beri temel sözleşmeler arasında sayılmaktadır. Varsa sonraki onaylar ILO NORMLEX ülke profilinde görülür; bu listeye dayanmadan önce orası kontrol edilmelidir.

Emeğin korunmasını kim denetler ve hangi yetkilerle

Denetim yapısı AB ile karşılaştırıldığında alışılmışın dışındadır: devletin standardizasyon ve belgelendirme kurumu aynı zamanda İSG otoritesidir.

• Türkmenstandartlary ("Türkmenstandartlary" Ana Devlet Hizmeti, Rusça Главная государственная служба «Туркменстандартлары»). İş Kanununun 182. maddesine göre devlet düzeyinde emeğin korunmasını yönetir, İSG şartlarını belirler, devlet denetimini ve çalışma koşullarının devlet ekspertizini yürütür, kazaları ve ağır arızaları araştırır. İSG konusundaki kararları tüm bakanlıklar ve işletmeler için bağlayıcıdır. Cumhurbaşkanı kararıyla onaylanan endüstriyel güvenlik normlarına ilişkin usulü de bu kurum hazırlamıştır.
• Özel olarak yetkilendirilmiş iş teftişi organı (m.404). Bakanlar Kurulunca özel olarak yetkilendirilen bir devlet organı, emeğin korunması dahil iş mevzuatına uyumu denetler. 185. maddenin bu organa bıraktığı emeğin korunması servisi düzenlemesi Çalışma ve Nüfusun Sosyal Korunması Bakanlığı (Türkmenistanyň Zähmet we ilaty durmuş taýdan goramak ministrligi) tarafından çıkarılmıştır; dolayısıyla uygulamada bu organ söz konusu bakanlıktır.
• Sendikalar. 406. maddeye göre sendikalar teknik ve hukuki iş teftişleri yürütür, kaza araştırmalarına katılır veya bunları kendileri yapar, doğrudan tehlike halinde işin durdurulmasını talep eder ve işverenin bir hafta içinde değerlendirip cevaplaması gereken talimatlar verir.
• Sektör bakanlıkları ve yerel yönetimler kurum içi ve bölgesel denetim yapar (m.183, 184, 407 ve 408).
• Endüstriyel güvenlik makamları. Tehlikeli üretim tesisleri için yetkili organları Bakanlar Kurulu belirler (Endüstriyel Güvenlik Kanunu, m.5).

İSG yürütme organları işletmeleri her zaman ziyaret edebilir, bilgi isteyebilir, yöneticilere bağlayıcı talimatlar verebilir, işletmelerin, atölyelerin, işyerlerinin veya ekipmanın faaliyetini askıya alabilir ya da yasaklayabilir, yöneticilere, görevlilere ve çalışanlara para cezası verebilir, görevlilerin görevden alınmasını önerebilir ve dosyaları savcılığa gönderebilir (m.182(3)). Çalışanların kusurundan kaynaklanmayan bir durdurma süresince çalışanların işi ve ortalama ücreti korunur (m.174).

Yaptırımlar

1. maddeye göre emeğin korunması mevzuatını ihlal eden görevliler ve çalışanlar disiplin, maddi (mali), idari ve cezai sorumluluk taşır. İdari para cezaları İdari Suçlar Kanununda, Bakanlar Kurulunca belirlenen bir tutar olan baz değerin (базовая величина) katları olarak belirlenmiştir. İdari Suçlar Kanununun WIPO Lex'te yayımlanan 2013 metnine göre:

• Madde 305(1): İşverenin emeğin korunmasına ilişkin yükümlülükleri, güvenceleri, sağlık muayenesi ve ücretsiz KKD şartlarını veya toplu sözleşmenin İSG tedbirlerini yerine getirmemesi, gerçek kişiler için 5 baz değere, görevliler için 10 baz değere ve tüzel kişiler için 15 baz değere kadar para cezası gerektirir.
• Madde 305(2): Emeğin korunması servisi personeline görevleriyle ilgisi olmayan işler verilmesi, görevliler için 5 baz değere kadar para cezası gerektirir.
• Madde 180: Sanayi, inşaat, tarım ve diğer sektörlerde işlerin güvenli yürütülmesine ilişkin kural ve talimatların ihlali 1 ila 5 baz değer para cezası gerektirir.

İdari Suçlar Kanunu 2013'ten bu yana değiştirildiğinden, bir tutar aktarmadan önce güncel metin ve güncel baz değer doğrulanmalıdır. Projeleri emeğin korunması kurallarını ihlal eden proje (tasarım) kuruluşları, bunların düzeltilmesinin bedelini müşteriye tam olarak öder (m.204); emeğin korunması şartlarını karşılamayan sanayi ürünlerinin üretiminden veya satışından elde edilen kâr Devlet Bütçesine aktarılır (m.205).

İşveren ve çalışan yükümlülükleri

1. madde işverenin 24 yükümlülüğünü sayar. Bunların en önemlileri şunlardır: binaları, makineleri, süreçleri ve malzemeleri güvenli durumda tutmak; toplu koruma araçlarını ve sertifikalı KKD'yi ücretsiz sağlamak, bunları temizlemek, onarmak ve saklamak (iş giysisi vermek yerine para ödemek yasaktır, m.188); çalışanları eğitmek, bilgilendirmek ve bilgilerini sınamak, eğitim almamış kişileri işten uzak tutmak; zorunlu sağlık muayenelerini düzenlemek ve bedelini ödemek; işyerlerinin attestasyonunu yapmak; çalışanları çalışma koşulları ve sağlık riskleri hakkında bilgilendirmek; sendikanın veya diğer çalışan organının görüşünü dikkate alarak emeğin korunması talimatlarını hazırlamak ve onaylamak; ilk yardımı ve yaralı çalışanların taşınmasını kendi gideriyle düzenlemek (m.190 ve 197); kazaları araştırmak, kayda geçirmek ve ilgili kurumlara zamanında bildirmek; müfettişlere serbest giriş imkânı tanımak ve talimatlarını yerine getirmek; yakın tehlike oluşturduğu belirlenen işlemleri yasaklamak.

Çalışanlar kural ve talimatlara uymak, KKD kullanmak ve eksik KKD'yi bildirmek, eğitimlere ve sağlık muayenelerine katılmak, kazaları ve tehlikeli durumları derhal bağlı oldukları amire bildirmek zorundadır (m.192).

Çalışan, emeğin korunması şartlarının ihlali nedeniyle hayatını veya sağlığını tehlikeye atan işi, tehlike giderilinceye kadar yapmaktan kaçınabilir ve bu nedenle disiplin cezasına çarptırılamaz (m.173 ve 174). Çalışan durumu derhal işverene bildirmelidir; 196. maddeye göre ortalama ücretin ödendiği çalışmaktan kaçınma, tehlikenin denetim organlarınca doğrulandığı ve işverenin tehlikeyi gidermediği durumlarda uygulanır. Böyle bir kaçınma veya müfettişlerce durdurma süresince işveren, bir aya kadar, çalışanın niteliklerine uygun başka bir iş ya da çalışanın onayıyla önceki ortalama kazancından az olmamak üzere ücretlendirilen bir iş vermek zorundadır; başka bir iş verilemiyorsa duruş süresinin ücretini öder (m.174). KKD sağlanmamışsa işveren işin yapılmasını isteyemez ve duruş süresinin ücretini ödemek zorundadır.

Yüksek riskli üretim yapan işverenler, ilgili çalışanları iş kazalarına ve meslek hastalıklarına karşı sigortalamak zorundadır (m.175). Zararlı veya tehlikeli koşullarda çalışanlar; kısaltılmış iş günü, ek izin, ücretsiz süt veya eşdeğer gıda ürünleri, koruyucu beslenme, çay ve sıcak atölyelerde tuzlu gazlı su gibi telafi edici haklara sahiptir (m.176 ve 189). Bu hakların tanındığı işlerin listesi, işyeri attestasyonunun sonuçlarına göre hazırlanır.

Emeğin korunması servisi, eğitim, sağlık muayeneleri ve işyeri attestasyonu

Emeğin korunması servisi ve uzmanı

Üretim faaliyeti yürüten ve 50'den fazla çalışanı bulunan her işletme, bir emeğin korunması servisi kurmak veya uygun eğitime ya da deneyime sahip bir emeğin korunması uzmanı (mühendisi) kadrosu oluşturmak zorundadır (m.185). Servis ana üretim birimi statüsündedir, işletme yöneticisine bağlıdır ve ona görevle ilgisi olmayan işler verilemez. 2012 tarihli 106-Ö sayılı Emir, servise ilişkin tip yönetmeliği ve tip görev tanımını içerir; buna göre uzman yüksek veya orta teknik eğitime sahip olmalıdır, giriş bilgilendirmesini yapar, bilgi sınamasını organize eder, yaralanma ve hastalıkların nedenlerini inceler ve Devlet İstatistik Komitesinin istediği istatistiksel raporları hazırlar.

İş Kanununda, Türkiye'deki işyeri hekimi ile karşılaştırılabilecek bir hekim görevlendirme yükümlülüğü yoktur. İşveren, tıbbi yardım odalarını ve ilk yardım çantalı sağlık noktalarını belirlenen normlara göre donatmak zorundadır (m.190); sağlık muayeneleri sağlık kuruluşlarının hekim komisyonlarınca yapılır.

Eğitim ve bilgilendirmeler

İşletme yöneticisi dahil tüm çalışanlar emeğin korunması konusunda eğitilmeli ve bilgileri sınanmalıdır (m.194). İşe yeni başlayan ve başka bir işe aktarılan çalışanlara bilgilendirme ile güvenli çalışma yöntemleri ve ilk yardım eğitimi verilir; zararlı veya tehlikeli işe başlayanlar işbaşı eğitimi (стажировка) alır ve sınava girer, ardından periyodik eğitim ve sınamaya tabi tutulur. Tehlikeli üretim tesislerinde çalışanlar ayrıca endüstriyel güvenlik konusunda eğitilir ve attestasyondan geçirilir (Endüstriyel Güvenlik Kanunu, m.10). İş Kanunu tekrar eğitimi için aralık belirlemez.

Sağlık muayeneleri

1. madde işverenin; 18 yaşından küçük çalışanların, 62 yaş ve üzerindeki erkeklerin, 57 yaş ve üzerindeki kadınların, engellilerin, olumsuz koşullarda, gece veya ulaştırma işlerinde, sağlık, gıda, ticaret ve kamu hizmetlerinde çalışanların, öğretmenlerin ve çocuk bakım personelinin ve kanunla belirlenen diğer kişilerin işe giriş ve periyodik muayenelerini düzenlemesini ve bedelini ödemesini zorunlu kılar. Zorunlu yıllık muayeneler çalışma süresi içinde, ücret korunarak ve çalışanlara hiçbir maliyet yüklenmeden yapılır; muayeneden kaçınan çalışan işten uzak tutulabilir.

İşyeri attestasyonu ve risk değerlendirmesi

İş Kanunu AB'deki "risk değerlendirmesi" terimini kullanmaz. En yakın karşılığı işyerlerinin attestasyonudur (m.320): emeğin korunması servisi ve çalışan temsilcileri dahil en az beş kişiden oluşan bir komisyon, her işyerini en az beş yılda bir ve koşullar değiştiğinde daha erken, emeğin korunması normlarına göre değerlendirir; sonuçlar telafi edici hakları belirler. Tehlikeli üretim tesisleri için Endüstriyel Güvenlik Kanunu, güvenlik yönetim sistemi kapsamında kaza risklerinin belirlenmesini ve analizini (I. ve II. sınıf) ve endüstriyel güvenlik beyanında kapsamlı bir risk değerlendirmesi yapılmasını şart koşar.

İş başlamadan önce iki kontrol daha devreye girer. Üretim tesislerinin inşası, yeniden yapılandırılması veya yeniden donatılmasına ilişkin projeler ile yeni makine ve teknolojiler, emeğin korunması şartlarını karşıladıklarını doğrulayan bir çalışma koşulları devlet ekspertizinden geçmelidir; yeni veya yeniden yapılandırılmış bir tesis, denetim organlarının görüşü alınmadan işletmeye alınamaz (m.198(2) ve (3)).

Kaza bildirimi ve araştırması

İş Kanununun öngördüğü sıra şöyledir:

1. Çalışan veya bir tanık durumu derhal doğrudan amire bildirir (m.192).
2. İşveren ilk yardımı ve bir sağlık kuruluşuna nakli kendi gideriyle sağlar ve olay yerini güvenli hale getirir (m.178, 190 ve 197).
3. İşveren kazayı veya ağır arızayı ilgili kurumlara zamanında bildirir (m.178(23)). Kazaları ve ağır arızaları Türkmenstandartlary araştırır (m.182); sendika araştırmaya katılabilir veya kendisi araştırma yapabilir (m.406).
4. Kaza, Bakanlar Kurulunca belirlenen usule göre araştırılır ve kayda geçirilir (m.200(2)).
5. Kaza tutanağının bir örneği, araştırmanın bitiminden en geç üç gün sonra kazazedeye, ölüm halinde ise ailesine veya yasal temsilcisine verilir (m.178(15) ve 200(1)).
6. Uyuşmazlıklar (kazanın kabul edilmemesi, araştırma yapılmasının reddedilmesi, tutanak içeriğine itiraz) İSG yürütme organına veya sendikaya, ardından mahkemeye götürülür; itiraz, bu organların kararlarının uygulanmasını durdurmaz (m.201).

Kaza tutanağı, tazminat için işverenin kusurunu gösteren deliller arasında ilk sırada sayılır (m.212). Tehlikeli bir üretim tesisinde ağır arıza (авария) meydana geldiğinde, endüstriyel güvenlik makamının başkanlık ettiği bir teknik araştırma komisyonu olayı işletmecinin gideriyle araştırır (Endüstriyel Güvenlik Kanunu, m.13); işletmeci ayrıca yetkili makamları ve halkı bilgilendirmek zorundadır.

Bakanlar Kurulunun kaza araştırma usulü resmi bir çevrimiçi kaynakta bulunamadığından bildirim süresi, komisyon ve araştırma süresi burada verilmemiştir. İş Kanunu yalnızca "zamanında" ifadesini kullanır; iyi uygulama olarak bildirim kaza günü yapılmalı ve izlenecek yol Türkmenstandartlary ile teyit edilmelidir.

Komisyonlar, sendikalar ve çalışanların katılımı

Emeğin korunması komisyonları (комиссии по охране труда), işverenin, çalışanların veya sendikanın girişimiyle işletmelerde kurulur (m.186). Bunlar, işveren ve çalışan temsilcilerinden eşit sayıda oluşan ortak organlardır; ortak faaliyetleri düzenler, işyerlerini denetler, sonuçları çalışanlara duyurur ve toplu sözleşmenin İSG bölümünü hazırlar. Tip yönetmeliklerini Türkmenstandartlary onaylar. İş Kanunu komisyon kurulması için bir çalışan sayısı eşiği belirlemez.

İş Kanunu ayrı bir "çalışan temsilcisi" makamı oluşturmaz. Çalışanlar İSG konularına ve kendi kazalarının araştırılmasına bizzat veya temsilcileri aracılığıyla katılır (m.173); İSG'de çalışan temsilinin ana kanalı sendika teknik iş müfettişleridir (m.406).

Kimyasallar, KKD, patlayıcı ortamlar ve tehlikeli üretim tesisleri

Kimyasallar. Metrolojik kontrol yöntemleri ve toksikolojik değerlendirme bulunmadıkça zararlı maddeler kullanılamaz; yeni bir tehlikeli maddeyi kullanmadan önce işveren koruyucu tedbirler konusunda denetim organlarıyla mutabakata varmalıdır (m.198). Kimyasalların Sınıflandırılması ve Etiketlenmesine İlişkin BM Küresel Uyumlaştırılmış Sistemini (GHS) benimseyen ulusal bir düzenleme resmi kaynaklarda tespit edilemediğinden, GHS etiketlerinin ve 16 bölümlü güvenlik bilgi formlarının (GBF) yasal zorunluluk olduğu varsayılmamalıdır; yine de bunlar iyi uygulama olarak, çalışanlar için Rusça veya Türkmence çevirileriyle birlikte sağlanmalıdır.

KKD ve ekipman uygunluğu. KKD sertifikalı olmalıdır (m.188); yabancı üretim olanlar dahil makineler, ekipman, taşıtlar, kimyasallar ve KKD emeğin korunması şartlarını karşılamalı ve uygunluk sertifikasına sahip olmalıdır (m.198(6)). İthal mallar Türkmenistan'da belgelendirilmelidir; Türkmenstandartlary ulusal standardizasyon ve belgelendirme kuruluşudur (örneğin ürün belgelendirme usullerini ortaklaşa çıkarır). Türkmenistan, Avrasya Ekonomik Birliğinin (Ermenistan, Belarus, Kazakistan, Kırgızistan ve Rusya) üyesi değildir; bu nedenle EAC işaretinin orada tek başına hukuki bir geçerliliği yoktur.

Patlayıcı ortamlar. ATEX direktiflerinin Türkmenistan'daki bir karşılığı tespit edilememiştir. Ex ekipman, yukarıdaki genel belgelendirme yükümlülüğüne ve tehlikeli üretim tesislerinde Endüstriyel Güvenlik Kanununun 8. maddesine tabidir: teknik cihazlar, teknik düzenlemenin öngördüğü uygunluk değerlendirmesinden veya böyle bir düzenleme yoksa ilk kullanımdan önce, hizmet ömrünün sonunda ve bir kazadan sonra yapılan değişiklik veya onarımın ardından endüstriyel güvenlik ekspertizinden geçer. Bkz. Diğer pazarlarda Ex belgelendirme ve Türkmenistan'da patlayıcı ortamlar.

Tehlikeli üretim tesisleri. Endüstriyel Güvenlik Kanunu AB Seveso direktifini değil BDT modelini izler ve kimya tesislerinden çok daha geniş bir alanı kapsar: alevlenir, oksitleyici, yanıcı, patlayıcı, toksik veya çevre için tehlikeli maddelerle çalışan tesisler, 0,07 MPa'nın üzerindeki aşırı basınçla çalışan ekipman, sabit kurulu kaldırma ekipmanı (asansörler hariç), 500 kg'dan itibaren erimiş metal tesisleri, madencilik ve tahıl ya da toz oluşturan tesisler. Elektrik şebekeleri ve 0,005 MPa'ya kadar gaz şebekeleri kapsam dışıdır. Tesisler Devlet Siciline kaydedilir ve I (son derece yüksek) ile IV (düşük) arasındaki tehlike sınıflarına ayrılır; örneğin petrol ve gaz sondajı ve üretiminde sınıf, üründeki hidrojen sülfür içeriğine bağlıdır (hacimce %6'nın üzerinde II. sınıf, %1 ile %6 arasında III. sınıf).

İşletmeciler şunlara sahip olmak zorundadır: lisansa tabi faaliyetler için lisans, üretim kontrolü (her yıl 1 Nisan'a kadar yetkili makama raporlanır), zorunlu sorumluluk sigortası, tehlikeli madde, erimiş metal, madencilik veya toz oluşturan hammaddelerle çalışan I ila III. sınıf tesisler için acil durum müdahale planları, I. ve II. sınıflar için güvenlik yönetim sistemi ve Ek 2'deki miktarlarda tehlikeli madde bulunduran I. ve II. sınıf tesisler için endüstriyel güvenlik beyanı. Beyan en az on yılda bir ve ayrıca süreç değişikliklerinden veya tehlikeli madde miktarının %20'den fazla artmasından sonra yenilenir. Planlı denetimler I. ve II. sınıflar için en az yılda bir, III. sınıf için en az üç yılda bir yapılır; IV. sınıf için planlı denetim yoktur ve I. sınıf tesisler sürekli devlet denetimi altındadır. Bkz. Türkmenistan'da büyük kaza tehlikesi olan tesisler.

AB ve Türkiye ile karşılaştırma ve uygulamalı örnek

Uygulamalı örnek: gaz işleme tesisinde işe başlayan bir yüklenici

Yabancı bir yüklenici, tehlikeli üretim tesisi olarak sicile kayıtlı bir gaz işleme tesisindeki planlı bakım duruşunda (turnaround), kaynakçılar ve iskele kurulum çalışanları dahil 120 çalışan istihdam edecektir. Mevzuata uygun bir düzen şunları içerir:

1. Organizasyon. 50'den fazla çalışan bulunduğundan, şantiye müdürüne bağlı, teknik eğitimli bir emeğin korunması mühendisi (106-Ö sayılı Emirdeki tip görev tanımı).
2. Belgeler. Her meslek için, sendika varsa sendikanın görüşü dikkate alınarak onaylanan emeğin korunması talimatları, işyerlerinin değerlendirmesi ve işletmecinin iş izni ve acil durum düzenlemeleri. İşletmecinin güvenlik yönetim sistemi, yüklenicilerin tesiste yaptığı işler için risk azaltma tedbirlerini bizzat planlamak zorundadır (Endüstriyel Güvenlik Kanunu, m.12); bu nedenle iki taraf arasındaki arayüz mobilizasyondan önce yazılı olarak kararlaştırılmalıdır.
3. Çalışanlar. Giriş bilgilendirmesi, tehlikeli işler için işbaşı eğitimi ve sınav içeren eğitim, işletmecinin kuralları gerektiriyorsa endüstriyel güvenlik attestasyonu ve işe giriş muayeneleri.
4. Ekipman. Ücretsiz verilen sertifikalı KKD; ithal ve Ex ekipman için Türkmenistan uygunluk sertifikaları; gerektiğinde teknik cihazların endüstriyel güvenlik ekspertizi.
5. Kazalar. Amirden şantiye müdürüne, tesis işletmecisine, Türkmenstandartlary'ye ve sendikaya uzanan aynı gün bildirim yolu ve tutanak örneğinin araştırmanın bitiminden itibaren üç gün içinde kazazedeye verilmesi.

Yerel olarak doğrulanması gerekenler

Türkmenstandartlary veya çalışma bakanlığı ile şunlar doğrulanmalıdır: kaza araştırma usulü ve bildirim süresi, sağlık muayenesi listeleri ve aralıkları, tekrar eğitimi aralıkları, güncel para cezaları, tesis için yetkili endüstriyel güvenlik makamı ve Ex ekipman için hangi standartların (ulusal TDS, devletlerarası GOST veya IEC) kabul edildiği.

Sık yapılan hatalar

• 1993 tarihli Emeğin Korunması Hakkında Kanuna atıf yapmak. Bu kanun 1 Temmuz 2009'da yürürlükten kalkmıştır; bunun yerine İş Kanununa atıf yapılmalıdır.
• EAC sertifikasının yeterli olduğunu varsaymak. Türkmenistan Avrasya Ekonomik Birliğinin dışındadır; Türkmenistan belgelendirmesi Türkmenstandartlary aracılığıyla alınmalıdır.
• Bildirim için araştırmanın bitmesini beklemek. Bildirim, ayrı ve gecikmeksizin yerine getirilmesi gereken bir yükümlülüktür; üç günlük süre yalnız tutanak örneği için geçerlidir.
• İş giysisi vermek yerine para ödemek. 188. madde bunu yasaklar; KKD sertifikalı olmalı, işveren tarafından sağlanmalı, temizlenmeli ve onarılmalıdır.
• 50 çalışan eşiğini yükleniciler için isteğe bağlı saymak. Eşik, yabancı sermayeli olsun olmasın, 50'den fazla çalışanı olan her üretim işletmesine uygulanır.

Sık sorulan sorular

Türkmenistan'da ayrı bir iş güvenliği kanunu var mı?

Hayır. 1993 tarihli Emeğin Korunması Hakkında Kanun 2009'da yürürlükten kaldırılmıştır; emeğin korunması artık İş Kanununun XI. bölümünde, tehlikeli tesisler için ise 2017 tarihli Endüstriyel Güvenlik Kanununda düzenlenmektedir.

Türkmenistan'da işyerlerini iş güvenliği yönünden kim denetler?

Emeğin korunmasından sorumlu yürütme organı Türkmenstandartlary'dir; her zaman denetim yapabilir, talimat verebilir, işi durdurabilir ve para cezası uygulayabilir. Çalışma bakanlığı iş mevzuatına uyumu genel olarak denetler, sendikalar da teknik iş teftişleri yürütür.

Yazılı risk değerlendirmesi zorunlu mu?

İş Kanunu genel bir yazılı risk değerlendirmesi yerine en az beş yılda bir işyeri attestasyonunu şart koşar. I. ve II. sınıf tehlikeli tesisler kaza risklerini güvenlik yönetim sistemlerinde ve beyanlarında analiz etmek zorundadır; yazılı bir değerlendirme ise çalışanları riskler hakkında bilgilendirmenin pratik yolu olmaya devam eder.

Yabancı işverenler Türkmenistan kurallarına uymak zorunda mı?

Evet. İş Kanunu, bir kanun veya Türkmenistan'ın taraf olduğu bir uluslararası antlaşma aksini öngörmedikçe, Türkmenistan'da iş sözleşmesi yapan yabancı uyruklular ve yabancı sermayeli işletmeler dahil tüm işverenlere ve çalışanlara uygulanır (m.5). Fiilen bir çalışmayı düzenleyen medeni hukuk sözleşmesi iş ilişkisi sayılır; endüstriyel güvenlik kuralları da mülkiyet biçimine bakılmaksızın tüm işletmecilere uygulanır (Endüstriyel Güvenlik Kanunu, m.6).

excodex'te ilgili yazılar

• Türkmenistan'da temel İSG kanunu hangisidir ve kim uygular?
• Türkmenistan'da iş kazası nasıl ve ne zaman bildirilmelidir?
• Türkmenistan'da patlayıcı ortamlar ve Ex ekipman nasıl düzenlenir?
• Türkmenistan'da büyük kaza tehlikesi olan tesislere hangi kurallar uygulanır?
• İSG mevzuatı karşılaştırması: görevlendirmeler ve bildirim süreleri
• Diğer pazarlarda Ex belgelendirme: UKEX, EAC, INMETRO, CCC, PESO

Standartlar ve ek kaynaklar

• Türkmenistan İş Kanunu, 18 Nisan 2009 tarihli ve 29-IV sayılı Kanunla onaylandı, yürürlük 1 Temmuz 2009, 22 Kasım 2025'e kadarki değişikliklerle konsolide Rusça çeviri (FAOLEX): https://faolex.fao.org/docs/pdf/tuk243144.pdf
• Tehlikeli Üretim Tesislerinin Endüstriyel Güvenliği Hakkında 4 Şubat 2017 tarihli ve 495-V sayılı Türkmenistan Kanunu (FAOLEX): https://faolex.fao.org/docs/pdf/tuk184581.pdf ve özet https://leap.unep.org/en/countries/tm/national-legislation/law-no-495-v-industrial-safety-hazardous-production-facilities
• 1 Ekim 1993 tarihli Emeğin Korunması Hakkında Türkmenistan Kanunu (2009'da yürürlükten kaldırıldı, tarihsel): https://faolex.fao.org/docs/pdf/tuk207608.pdf
• Çalışma ve Nüfusun Sosyal Korunması Bakanının 30 Kasım 2012 tarihli ve 106-Ö sayılı Emri, emeğin korunması servisi ve uzmanına ilişkin tip yönetmelikler: https://mlsp.gov.tm/storage/file/8781b287d49dadcbdc0b4a98d2fe77ae.pdf
• ILO, Türkmenistan'ın Üçlü Danışmalar Sözleşmesini onaylaması (2019): https://www.ilo.org/resource/news/turkmenistan-ratifies-tripartite-consultation-international-labour
• Türkmenistan Hükümeti, 122 sayılı ILO Sözleşmesinin onaylanması (2021): https://turkmenistan.gov.tm/en/post/53524/document-turkmenistans-ratification-convention-concerning-employment-policy-presented-ilo-director-general
• Türkmenstandartlary, endüstriyel güvenlik normlarına ilişkin usul: https://turkmenhemrasy.gov.tm/en/news/1332
• ABD Uluslararası Ticaret İdaresi, Türkmenistan standartları ve uygunluk değerlendirmesi (2026): https://www.trade.gov/country-commercial-guides/turkmenistan-standards-trade
• Türkmenistan İdari Suçlar Kanunu, 29 Ağustos 2013 (WIPO Lex, Rusça metin): https://www.wipo.int/wipolex/es/legislation/details/13824
• Sağlık ve Tıp Sanayii Bakanı ile Türkmenstandartlary başkanının gıda maddelerinin belgelendirilmesine ilişkin 6 Şubat 2023 tarihli ve 50/25 sayılı Ortak Emri (LEAP özeti): https://leap.unep.org/en/countries/tm/national-legislation/joint-order-no-5025-minister-health-and-medical-industry-and-head
• Avrasya Ekonomik Komisyonu, üye devletler: https://eec.eaeunion.org/en/comission/about/
• Konseyin, çalışanların işte sağlık ve güvenliğinin iyileştirilmesini teşvik edecek tedbirlerin alınmasına ilişkin 12 Haziran 1989 tarihli 89/391/AET sayılı Direktifi; 20 Haziran 2012 kabul tarihli 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu.

Bu yazı excodex editör ekibinin hazırladığı genel iş sağlığı ve güvenliği bilgisidir. Geçerli mevzuatın, standartların, üretici talimatlarının veya yetkin bir iş güvenliği uzmanının ya da işyeri hekiminin değerlendirmesinin yerini tutmaz.