Türkmenistan'da yazılı risk değerlendirmesi zorunlu mu, ne sıklıkla gözden geçirilmeli?

AB'deki anlamıyla hayır. Türkmenistan İş Kanunu yazılı risk değerlendirmesi yapılmasına ilişkin genel bir yükümlülük içermez; bunun karşılığı, her işverenin en az beş yılda bir ve çalışma koşulları değiştiğinde daha erken yapmak zorunda olduğu, çalışma yerlerinin çalışma koşulları bakımından atestasyonudur (320. madde). Yazılı risk analizi açıkça yalnızca 2017 tarihli Endüstriyel Güvenlik Kanunu kapsamındaki tehlikeli üretim tesisleri için zorunludur.

Kısa cevap

• Genel işyerleri: çalışma yerlerinin emeğin korunması normlarına göre atestasyonu (аттестация рабочих мест); en az beş kişilik bir komisyon tarafından, en az beş yılda bir ve koşullar ya da işin niteliği her değiştiğinde yapılır (İş Kanunu 320. madde; işverenin yükümlülüğü 178. madde 9. bent).
• Bilgilendirme yükümlülüğü: işveren, çalışanları çalışma koşulları ve sağlığa zarar gelme riski hakkında bilgilendirmek zorundadır (177. madde ve 178. madde 12. bent); bu da uygulamada belgelenmiş bir değerlendirme gerektirir.
• I. ve II. sınıf tehlikeli tesisler: kaza risklerini belirleyen, analiz eden ve öngören ve güncel tutulan bir güvenlik yönetim sistemi (Endüstriyel Güvenlik Kanunu 12. madde).
• Kanuni miktarların üzerinde tehlikeli madde bulunduran tehlikeli tesisler (I. ve II. sınıf): kapsamlı bir risk değerlendirmesi içeren endüstriyel güvenlik beyannamesi; en az on yılda bir ve önemli değişikliklerde yenilenir (15. madde).
• Yeni maddeler: işveren, yeni bir zararlı veya tehlikeli maddeyi kullanmaya başlamadan önce koruma tedbirleri geliştirmek ve bunları denetim makamlarıyla mutabık kalarak belirlemek zorundadır (İş Kanunu 198. madde 5. fıkra).

Çalışma yerlerinin atestasyonu nasıl yapılır?

1. madde atestasyonu, emeğin korunması tedbirlerinin sağlanması ve çalışma koşullarının ulusal düzenlemelere göre değerlendirilmesi aracı olarak tanımlar. İşletme en az beş kişilik bir atestasyon komisyonu kurar: emeğin korunması, iş organizasyonu ve ücret birimlerinden uzmanlar, baş uzmanlar, birim yöneticileri ve sendika ya da diğer çalışan temsil organının temsilcileri. Atestasyon, çalışma yerlerinin çalışma koşulları bakımından atestasyonu usulüne ilişkin örnek yönetmeliğe göre yapılır.

Sonuçları uygulamaya dönüktür: çalışma yerleri normlara uygun ya da zararlı veya tehlikeli olarak sınıflandırılır; bu da kısaltılmış iş günü, ek izin, koruyucu yemek ve süt gibi telafi edici haklardan yararlanan işlerin listelerini belirler (176 ve 189. maddeler). Maddede çalışanlar için iki güvence yer alır: sonuçlar toplu işten çıkarmalarda kullanılamaz ve iş sözleşmeleri atestasyon sonuçlarına dayanılarak feshedilemez. Atestasyon kurallarının ihlali, İdari Suçlar Kanunu'nun (2013 metni) 304. maddesine göre bir idari kabahattir ve Türkmenstandartlary tarafından da uygulanabilir.

Uygulamada nasıl yapılmalı?

ISO 45001 veya AB tarzında yazılı, iş/görev bazlı bir risk değerlendirmesi yasak değildir ve atestasyonla iyi uyum sağlar. Yabancı bir işveren için pratik bir yaklaşım:

1. Çalışma yerlerinin atestasyonu komisyonla yapılır ve kayıtları saklanır; hukuken tanınan belge budur.
2. Rutin dışı ve yüksek riskli işler (sıcak çalışma, kapalı alanlar, yüksekte çalışma, kaldırma işleri) için iş/görev bazlı risk değerlendirmeleri eklenir; çünkü atestasyon her görevi değil, çalışma yerlerini ve koşulları ele alır.
3. Sonuçlar, 178. maddenin 20. bendinin istediği emeğin korunması talimatlarının yazılmasında ve çalışanların talimatlandırılmasında kullanılır.
4. Değerlendirme kazalardan, ekipman veya proses değişikliklerinden ve yeni maddelerden sonra ve en geç her beş yıllık atestasyondan önce gözden geçirilir.

Sık yapılan hatalar

• Beş yılı yalnızca sabit bir döngü olarak görmek. 320. madde aralığı koşullardaki değişikliklere bağlar; beş yıl üst sınırdır.
• İkincil özetlere güvenmek. Bazı uygulama rehberleri risk değerlendirmesini İş Kanunu'ndan doğan genel bir yükümlülük olarak anlatır; Kanunda bu ifadeyi bulamadık. Hukuki dayanak olarak atestasyon esas alınmalı, risk değerlendirmeleri iyi uygulama olarak eklenmelidir.
• Atestasyonu kadro azaltmak için kullanmak. Kanun, sonuçlarına dayanılarak toplu işten çıkarma ve fesih yapılmasını yasaklar.

excodex'te ilgili yazılar

• Türkmenistan'da iş sağlığı ve güvenliği: mevzuat, kurumlar ve işveren yükümlülükleri
• Türkmenistan'da büyük kaza tehlikesi olan kimya tesislerine hangi kurallar uygulanır?
• Türkmenistan'da temel İSG kanunu hangisi, denetimi kim yapıyor?
• İşyerinde risk değerlendirmesi: süreç, ekip, kayıtlar ve gözden geçirme

Standartlar ve ek kaynaklar

• Türkmenistan İş Kanunu, 18 Nisan 2009 tarihli ve 29-IV sayılı Kanun, 177, 178, 198 ve 320. maddeler (FAOLEX konsolide Rusça çeviri): https://faolex.fao.org/docs/pdf/tuk243144.pdf
• 495-V sayılı Tehlikeli Üretim Tesislerinin Endüstriyel Güvenliği Hakkında Kanun, 4 Şubat 2017, 12 ve 15. maddeler: https://faolex.fao.org/docs/pdf/tuk184581.pdf
• ISO 45001, İş sağlığı ve güvenliği yönetim sistemleri, şartlar ve kullanım kılavuzu (iyi uygulama olarak tehlikelerin belirlenmesi ve risk değerlendirmesi).

Bu yazı excodex editör ekibinin hazırladığı genel iş sağlığı ve güvenliği bilgisidir. Geçerli mevzuatın, standartların, üretici talimatlarının veya yetkin bir iş güvenliği uzmanının ya da işyeri hekiminin değerlendirmesinin yerini tutmaz.