Özbekistan'da yazılı risk değerlendirmesi zorunlu mu ve ne sıklıkla gözden geçirilmeli?

Evet. İş Kanunu her işverene bir İSG yönetim sistemi kurma ve işletme yükümlülüğü verir (m.359); 21 Temmuz 2025 tarihli ve 454 sayılı Bakanlar Kurulu (BK) Kararıyla onaylanan Örnek Yönetmelik de "tehlike matrisi"ne kaydedilen yazılı tehlikelerin belirlenmesi ve mesleki risk değerlendirmesini bu sistemin temel unsuru yapar. Matrisin kendisi için sabit bir yenileme süresi yoktur, ancak sistem en az yılda bir iç tetkikten geçmelidir.

Kısa cevap

• Yasal dayanak: İş Kanunu m.359 (İSG yönetim sistemi kurma yükümlülüğü) ve 22 Temmuz 2025'ten beri yürürlükte olan, 155 sayılı ILO Sözleşmesini uygulamaya koyan 2025 tarihli ve 454 sayılı BK Kararı.
• Biçim: Her birim için 5 x 5 olasılık ve şiddet ölçeği kullanan, baş mühendisin onayladığı, sendika ve İSG servisiyle mutabık kalınan bir "tehlike matrisi" (Xavflar matritsasi).
• Gözden geçirme: Matris bir sonraki analize kadar geçerlidir; İSG yönetim sistemi en az yılda bir iç tetkikten geçer ve belgeler beş yıl saklanır.
• Basitleştirilmiş sürüm: 10. mesleki risk sınıfına kadar olan kuruluşlar basitleştirilmiş bir İSG yönetim sistemi işletebilir.
• Ayrı yükümlülük: Tazminat ve erken emeklilik hakları doğuran, engelli çalışanların bulunduğu veya tehlikeli üretim tesislerindeki işyerlerinde ayrıca en az beş yılda bir çalışma koşullarının belgelendirilmesi (atestasyon) gerekir (ZRU-410 sayılı Kanun m.14).

Özbekistan yöntemi nasıl işler

Örnek Yönetmeliğin eki tek bir yöntem belirler. Birim yöneticileri her faaliyeti, tehlikeyi (zarara yol açabilecek nesne veya durum), olası zararı ve maruz kalan kişileri listeler.

Olasılık (1 ila 5) beş evet/hayır sorusundan çıkar: çalışanların yetkinliği yeterli mi, ekipman gerekliliklere uygun mu, dokümante edilmiş bir çalışma yöntemi var mı, temel parametreler ölçülüp izleniyor mu, aydınlatma, gürültüden korunma ve sıcaklık gibi ortam etmenleri gerekliliklere uygun mu. Beş olumsuz cevap 5 puan, dört olumsuz cevap 4, üç olumsuz cevap 3, iki olumsuz cevap 2, bir olumsuz cevap veya hiç olumsuz cevap olmaması 1 puan verir.

Şiddet (1 ila 5) hafif yaralanmadan (1), en az bir günlük çalışma gücü kaybına veya daha hafif bir işe geçişe yol açan yaralanmaya (2), hastane tedavisi gerektiren orta ağırlıkta yaralanmaya (3), toplu veya ağır yaralanmaya (4) ve olası ölüme (5) kadar uzanır.

İki puanın çarpımı matristen okunur. Yalnız en düşük kombinasyonlar kontrol altındaki risk sayılır; diğerlerinin tümü kontrol altında olmayan risktir ve faaliyet, maliyet, sorumlu, termin ve beklenen sonucun yazıldığı bir planla kaydedilen hızlı tedbirler gerektirir.

Matriste ayrıca her riski kontrol eden İSG talimatını veya prosedürü gösteren bir "kontrol yöntemi" sütunu vardır; böyle bir belge yoksa sonuç sütununa "kontrol altında değil" yazılır. Bu iki sütun birbirinden ayrı tutulmalıdır: risk seviyesi puan tablosundan gelir, sonuç sütunu ise bir kontrol yönteminin bulunup bulunmadığını kaydeder. Yönetmelikte basılı çözümlü örnek, emniyet kemeri talimatı bulunduğu için 8 puanı sonuç sütununda "kontrol altında" olarak işaretler; oysa puan tablosu şiddet 4'teki 8 puanı kontrol altında olmayan risk sayar. Ardından İSG servisi, çalışan temsilcileriyle birlikte matrisin doğru doldurulduğunu kontrol eder.

Ne zaman gözden geçirilmeli

Yönetmelik, Türkiye'deki tehlike sınıfına göre iki, dört veya altı yıllık süreler gibi takvime bağlı bir aralık vermez. Matrisin bir sonraki risk analizine kadar saklanacağını ve işverenin kararıyla İSG servisinin yürüttüğü iç tetkikin en az yılda bir yapılacağını söyler. Tetkiklerde bulunan uygunsuzluklar uyarı bildirimlerine ve düzeltici planlara yol açar; yönetmelik, önleme yöntemlerinin geçmiş kazalardan ve acil durumlardan yararlanmasını da bekler.

Bu nedenle savunulabilir bir uygulama şöyledir:

1. Her matris yıllık iç tetkikte yeniden kontrol edilir.
2. Yeni bir proses, ekipman veya madde devreye alınmadan önce ilgili matris güncellenir.
3. Her kaza, ramak kala olay, meslek hastalığı veya müfettiş talimatından sonra matris güncellenir.
4. Yerini yenisine bırakan matrisler, diğer sistem belgeleriyle birlikte beş yıl saklanır.

Sık yapılan hatalar

• Çalışma koşullarının belgelendirilmesini (atestasyon) risk değerlendirmesi saymak. Atestasyon, çalışma koşullarını tazminat amacıyla ölçer; tehlike matrisi ise ayrı ve daha geniş bir yükümlülüktür.
• Sendikayı sürecin dışında bırakmak. Matris ve eylem planı sendika veya diğer çalışan temsilcileriyle mutabık kalınarak hazırlanmalıdır.
• Risk düşük göründüğü için "kontrol altında" yazmak. Yönetmeliğin puanları kullanılmalı, talimat veya prosedür bulunmayan yerde "kontrol altında değil" yazılmalıdır.

excodex'te ilgili yazılar

• Özbekistan'da iş sağlığı ve güvenliği: mevzuat, yetkili kurumlar ve işveren yükümlülükleri
• İşyerinde risk değerlendirmesi: süreç, ekip, kayıtlar ve gözden geçirme
• Özbekistan'da işveren hangi İSG eğitimlerini vermek zorundadır?
• Türkiye'de Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği: ekip, yenileme ve kayıtlar

Standartlar ve ek kaynaklar

• 21 Temmuz 2025 tarihli ve 454 sayılı "İSG Yönetim Sisteminin Uygulamaya Konulması Hakkında" BK Kararı, Örnek Yönetmelik ve tehlikelerin belirlenmesi ve risk değerlendirmesine ilişkin ek: https://lex.uz/docs/7640822
• Özbekistan Cumhuriyeti İş Kanunu (2022), m.359 ve 361: https://lex.uz/docs/6257288
• 22 Eylül 2016 tarihli ve ZRU-410 sayılı "Emeğin Korunması Hakkında" Kanun, m.14 ve 15: https://lex.uz/docs/3031427
• ISO 45001, İş sağlığı ve güvenliği yönetim sistemleri (şartlar ve kullanım kılavuzu)

Bu yazı excodex editör ekibinin hazırladığı genel iş sağlığı ve güvenliği bilgisidir. Geçerli mevzuatın, standartların, üretici talimatlarının veya yetkin bir iş güvenliği uzmanının ya da işyeri hekiminin değerlendirmesinin yerini tutmaz.