Türkiye'de hangi işyerleri Patlamadan Korunma Dokümanı hazırlamak zorundadır?
Özet
Türkiye'de 6331 sayılı Kanun kapsamında olup patlayıcı ortam oluşabilecek her işyeri, işe başlamadan önce Patlamadan Korunma Dokümanı hazırlamak ve önemli değişikliklerden sonra güncellemek zorundadır. Büyüklük veya tehlike sınıfı eşiği yoktur.
Türkiye'de 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu kapsamına giren ve patlayıcı ortam oluşabilecek her işyerinin bir Patlamadan Korunma Dokümanı (çoğunlukla PKD olarak kısaltılır) bulunmalıdır. Yükümlülük, işyerlerinde patlayıcı ortamlara ilişkin 2013 tarihli yönetmelikten gelir; şirket büyüklüğü, çalışan sayısı veya tehlike sınıfı için bir eşik yoktur ve doküman işe başlamadan önce mevcut olmalıdır.
Kısa cevap
- Yasal dayanak: 1999/92/AT Direktifine paralel olarak hazırlanan Çalışanların Patlayıcı Ortamların Tehlikelerinden Korunması Hakkında Yönetmelik, Resmî Gazete 30 Nisan 2013, Sayı 28633.
- Kim: kısa bir istisna faaliyetler listesi dışında, 6331 sayılı Kanun kapsamında olup gaz, buhar, sis veya tozdan kaynaklanan patlayıcı ortam oluşabilecek işyerleri.
- Ne zaman: işe başlamadan önce hazırlanır (Madde 10(3)); işyerinde, iş ekipmanında veya iş organizasyonunda önemli bir değişiklik, genişletme veya dönüştürme yapıldığında gözden geçirilir ve güncellenir.
- Ne: patlama riskinin değerlendirildiğini, alınan önlemleri, bölgelere ayrılan yerleri, asgari gerekliliklerin uygulandığı yerleri ve ekipmanın güvenli ve mevzuata uygun olduğunu gösteren yazılı bir kayıt.
- Birleşik dokümanlar: işveren bu dokümanı genel risk değerlendirmesi ve diğer raporlarla birleştirebilir (Madde 10(4)).
Hangi işyerleri kapsamdadır
Yönetmelik, 6331 sayılı Kanun kapsamındaki "patlayıcı ortam oluşma ihtimali bulunan" işyerlerine uygulanır. Patlayıcı ortamı, atmosferik koşullar altında, gaz, buhar, sis veya toz halindeki yanıcı maddelerin hava ile oluşturduğu ve bir tutuşturucu kaynakla karşılaştığında tamamen yanabilen karışım olarak tanımlar. Ek-1 katı bir varsayım ekler: yanıcı maddeler, yapılan araştırma hava ile karışımlarının bir patlamayı kendi başına yayamayacağını göstermedikçe patlayıcı ortam oluşturabilecek maddeler olarak kabul edilir.
Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığının uygulama rehberi tipik sektörleri şöyle sıralar:
| Sektör | Patlayıcı ortamın tipik kaynağı |
|---|---|
| Kimya sanayii, rafineriler, ilaç sanayii | Yanıcı gazlar, solvent buharları, toz ürünler |
| Doğal gaz tesisatları | Doğal gaz kaçakları |
| Boya püskürtme ve boyahaneler | Solvent buharı |
| Atık su arıtma, düzenli depolama ve atık depolama | Çamurdan ve atıklardan açığa çıkan gazlar |
| Tarım (biyogaz tesisleri) | Biyogaz salımları |
| Ahşap ve mobilya sanayii | Silo, filtre ve emiş sistemlerindeki ahşap tozu |
| Gıda ve hayvan yemi (tahıl, şeker) | Filtre ve emiş sistemlerindeki toz |
| Metal işleme | Toz toplayıcılardaki metal tozu |
| Termik santraller | Pulverize kömür tozu |
| Geri dönüşüm tesisleri | Gaz veya sıvı kalıntısı bulunan kaplar, kağıt ve plastik tozu |
Rehber, listenin yalnızca örnek niteliğinde olduğunu vurgular. Solvent deposu olan küçük bir atölye, un silosu olan bir fırın veya boya kabini olan bir kaporta atölyesi de bir rafineri kadar kapsamdadır. Yönetmelik, işyerinin tehlike sınıfına veya çalışan sayısına ilişkin hiçbir koşul içermez.
Kapsam dışında kalanlar
Yönetmelik şunlara uygulanmaz: hastaların tıbbi tedavisi için ve tedavi sırasında kullanılan alanlar; gaz yakan cihazlara ilişkin yönetmelik kapsamındaki cihazların kullanımı; patlayıcıların ve kimyasal olarak kararsız maddelerin üretimi, işlenmesi, kullanımı, depolanması ve taşınması; sondajla maden çıkarılması ile yerüstü ve yeraltı madenciliği; uluslararası anlaşmalara tabi taşıma araçlarının kullanımı (ancak muhtemel patlayıcı ortam bulunan bir alanın içinde kullanılan taşıma araçları kapsamda kalır). Ev hizmetleri ve çalışan istihdam etmeksizin kendi nam ve hesabına çalışanlar gibi 6331 sayılı Kanun'un kendi kapsamı dışında kalan faaliyetler de kapsam dışındadır.
Patlamadan Korunma Dokümanı neyi ve ne zaman göstermelidir
Madde 10(2) asgari yazılı içeriği şöyle sıralar:
- patlama risklerinin belirlendiğini ve değerlendirildiğini;
- yönetmeliğe uymak için alınan önlemleri;
- Ek-1'e göre bölgelere ayrılan yerleri (gaz, buhar ve sis için Bölge 0, 1, 2; toz için Bölge 20, 21, 22);
- Ek-2 ve Ek-3'teki asgari gerekliliklerin uygulandığı yerleri;
- uyarı cihazları dahil işyerlerinin ve iş ekipmanının güvenlik gözetilerek tasarlandığını, işletildiğini, kontrol edildiğini ve bakımının yapıldığını;
- tüm ekipmanın iş ekipmanlarının kullanımına ilişkin yönetmeliğe (25 Nisan 2013, Sayı 28628) uygun olduğunu.
Rehber ayrıca dokümanın sabit bir formatı olmadığını ve dokümanı hazırlayan ekibin, yönetmeliğin istediği değişiklik kaynaklı güncellemelere ek olarak kendi gözden geçirme periyodunu belirleyebileceğini ekler. Önceki 2003 tarihli yönetmelik (26 Aralık 2003, Sayı 25328) kapsamında hazırlanan dokümanlar bir geçici madde ile geçerliliğini korumuştur.
Bir işyerinde birden fazla işveren bulunuyorsa her biri kendi alanından sorumludur; asıl işveren ile alt işveren ilişkisinde ise koordinasyonu asıl işveren sağlar ve koordinasyon düzenlemelerini dokümana yazar (Madde 8). Çok sayıda işyerinin bulunduğu iş merkezlerinde ve sanayi sitelerinde koordinasyonu yönetim sağlar ve patlama tehlikeleri başkalarını etkileyebilecek işverenleri uyarır.
Patlamadan Korunma Dokümanını kim hazırlar
Sorumlu taraf işverendir. Yönetmelik, dokümanı hazırlayacak kişi için bir meslek veya sertifika belirtmez; PKD, patlama riski değerlendirmesinin bir parçasıdır ve genel risk değerlendirmesi yönetmeliği (29 Aralık 2012, Sayı 28512) bu değerlendirmeyi işverenin oluşturduğu bir ekibe verir: işveren veya işveren vekili, iş güvenliği uzmanı, işyeri hekimi, çalışan temsilcileri, destek elemanları ve konuyu bilen çalışanlar; gerektiğinde dışarıdan hizmet alınabilir. Ek-2, işe başlamadan önce işyerinin tamamının patlama güvenliğinin patlamadan korunma konusunda eğitimli ve/veya deneyimli kişilerce doğrulanmasını ister. Uygulamada bölge sınıflandırması ve ekipman kontrolleri gerçek Ex yetkinliğine sahip birini gerektirir; bkz. Türkiye'de PKD'yi kim hazırlayabilir.
Sık yapılan hatalar
- "PKD'yi yalnızca çok tehlikeli sınıftaki işyerleri hazırlar." Yönetmelikte tehlike sınıfı veya büyüklük koşulu yoktur; belirleyici olan patlayıcı ortam oluşma ihtimalidir.
- Dokümanı işletme başladıktan sonra yazmak. Doküman işe başlamadan önce mevcut olmalıdır.
- Bir kez hazırlayıp dosyaya kaldırmak. Yeni bir solvent, yeni bir kurutucu, yeni bir emiş sistemi veya yerleşim değişikliği gözden geçirme ve güncelleme gerektirir.
- Bölge çizimleri olmayan bir PKD. Sınıflandırılmış yerler zorunlu içeriğin parçasıdır.
excodex'te ilgili yazılar
- ATEX 1999/92/AT kapsamında Patlamadan Korunma Dokümanı (PKD) ve bölge sınıflandırma çizimleri
- ATEX nedir: iki AB direktifi 2014/34/AB ve 1999/92/AT sade bir dille
- ATEX direktiflerinin Türkiye'deki karşılığı nedir?
- Ex uyarı işareti nedir ve nereye konulmalıdır?
- Standart sayfası: Türkiye patlayıcı ortam yönetmelikleri
Standartlar ve ek kaynaklar
- Çalışanların Patlayıcı Ortamların Tehlikelerinden Korunması Hakkında Yönetmelik, Resmî Gazete 30.04.2013, Sayı 28633: resmigazete.gov.tr
- Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, çalışanların patlayıcı ortamların tehlikelerinden korunmalarına ilişkin uygulama rehberi (2015, revizyon 2024, Türkçe): csgb.gov.tr
- İş Sağlığı ve Güvenliği Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği, Resmî Gazete 29.12.2012, Sayı 28512: resmigazete.gov.tr
- 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu, Resmî Gazete 30.06.2012: resmigazete.gov.tr
- Türk yönetmeliğinin izlediği AB işyeri direktifi olan 1999/92/AT Direktifi.
Bu yazı excodex editör ekibinin hazırladığı genel teknik bilgidir. Geçerli standartların, ekipman sertifikalarının ve talimatlarının, ulusal mevzuatın veya yetkin bir kişinin değerlendirmesinin yerini tutmaz.