Özbekistan'da iş sağlığı ve güvenliği kurulu veya çalışan temsilcisi zorunlu mu?

Çalışanların İSG temsilcisi için evet. Çalışanlar, ZRU-410 sayılı Kanunun 31. maddesine ve 2025 tarihli ve 819 sayılı Bakanlar Kurulu (BK) Kararıyla onaylanan yönetmeliğe göre sendika temel örgütünün toplantısında bir İSG temsilcisi (mehnatni muhofaza qilish bo'yicha vakil) seçer. Türkiye veya AB modelinde, çalışan sayısı eşiğine bağlı bir İSG kurulu yoktur; ancak 2025 kuralları işvereni ve sendikayı üç aşamalı bir İSG kontrolü yürütmekle yükümlü kılar ve bu kontrolün en üst aşaması, sendika başkanının da yer aldığı daimi bir komisyondur.

Kısa cevap

• İSG temsilcisi: Sendika temel örgütünün toplantısında (veya çalışanların başka bir organında) açık oyla seçilir; büyük veya dağınık kuruluşlarda birden fazla temsilci ve bir "baş temsilci" bulunur.
• Kimler seçilemez: Çalışma koşullarından ve güvenlikten sorumlu yöneticiler ve İSG servisi personeli.
• Göreve ayrılan süre: Bu görev için haftada en az iki saat ücretli süre tanınır (ZRU-410 sayılı Kanun m.31).
• Yetkiler: Denetlemek, hayat veya sağlık tehlikedeyken işi durdurmak, kaza araştırmalarına ve kabul komisyonlarına katılmak, öneride bulunmak ve yetkili makamlara veya mahkemeye başvurmak.
• Koruma: Sendika organının önceden onayı olmadan işveren tarafından disiplin cezası verilemez veya iş sözleşmesi feshedilemez.
• Ortak organ: Kuruluşun en üst yöneticisinin emriyle kurulan daimi bir komisyon, idari ve kamusal kontrolün üçüncü aşamasını yürütür; komisyonda baş mühendis, İSG servisi başkanı ve sendika başkanı yer alır. Türkiye'deki gibi bir çalışan sayısı eşiği (50 ve daha fazla çalışan ve altı aydan fazla süren sürekli işler) uygulanmaz.

Temsilci nasıl çalışır

İSG temsilcisine ilişkin yönetmelik (819 sayılı Kararın 4 numaralı eki) adımları şöyle belirler:

1. Adaylar seçimden en az yedi gün önce gösterilir; sendika, İSG servisiyle birlikte adaylarla görüşür ve uygun olmayan adayları geri çevirebilir. Görev süresi, sendika organının görev süresi veya çalışanlar toplantısının belirlediği süredir, ancak en az bir yıldır.
2. Temsilci seçilir ve üç iş günü içinde, kapsadığı alandaki tüm işyerlerine giriş hakkı veren bir kimlik kartı alır.
3. İşveren, temsilciyi bir ay içinde sendikayla mutabık kalınan bir programla eğitir; temsilci ayrıca 2025 eğitim yönetmeliğine göre üç yılda bir en az 36 akademik saatlik İSG mesleki gelişim eğitimi alır.
4. Temsilci, çalışanlara en az yılda bir, sendikaya üç ayda bir rapor verir.

İşveren, temsilciye çalışma koşulları ile tüm kazalar ve meslek hastalıkları hakkında bilgi vermek, İSG kuralları ve talimatları hazırlanırken temsilciyi bilgilendirip onayını almak ve her öneriye on gün içinde gerekçeli ve yazılı cevap vermek zorundadır. Temsilcinin görevleri arasında işyerinde taciz ve şiddete ilişkin kamusal kontrol de vardır.

Kurul yerine ortak kontrol

İSG çalışmalarının örgütlenmesine ilişkin 2025 yönetmeliği, işveren ve sendikanın birlikte yürüttüğü üç aşamalı idari ve kamusal kontrol tanımlar:

İkinci aşama, birim yöneticisi ve sendikanın kıdemli temsilcisi yönetiminde 15 günde bir yürütülür. Birinci aşamada on iş günü içinde giderilmeyen eksiklikler ikinci aşamaya, bir ay içinde giderilmeyenler üçüncü aşamaya taşınır. Üçüncü aşamanın sonuçları, kuruluşun en üst yöneticisinin başkanlığında ve sendika başkanının katılımıyla bir hafta içinde yapılan toplantıda görüşülür. En düşük tehlike sınıfındaki kuruluşlar bu kontrolü yürütüp yürütmeyeceklerine sendikayla birlikte karar verir. Bunlara ek olarak İş Kanunu (m.49), sosyal ve çalışma konularında eşit sayıda işveren ve çalışan temsilcisinden oluşan iki taraflı bir komisyon öngörür; toplu iş sözleşmelerinde de çoğu zaman bir İSG bölümü bulunur. Hem İSG yönetim sistemi yönetmeliği (454 sayılı BK Kararı) hem de tehlike matrisi, sendika veya diğer çalışan temsilcileriyle mutabık kalınarak hazırlanmalıdır.

Sık yapılan hatalar

• İş güvenliği sorumlusunu temsilci olarak atamak. İSG servisi personeli ve güvenlikten sorumlu yöneticiler seçilemez.
• Görevi ücretsiz ek iş olarak görmek. Haftada en az iki saat, ortalama ücret korunarak bu göreve ayrılmalıdır.
• Yabancı bir kurul modelini kopyalamak. Özbekistan'daki yükümlülükler, genel bir İSG kuruluna değil, seçilmiş temsilciye ve daimi komisyonuyla birlikte üç aşamalı kontrole bağlıdır.

excodex'te ilgili yazılar

• Özbekistan'da iş sağlığı ve güvenliği: mevzuat, yetkili kurumlar ve işveren yükümlülükleri
• Özbekistan'da işveren hangi İSG eğitimlerini vermek zorundadır?
• Özbekistan'da yazılı risk değerlendirmesi zorunlu mu?
• Türkiye'de iş sağlığı ve güvenliği kurulları ve çalışan temsilcileri

Standartlar ve ek kaynaklar

• 24 Aralık 2025 tarihli ve 819 sayılı BK Kararı, Ek 1 (İSG çalışmalarının örgütlenmesi ve üç aşamalı kontrol) ve Ek 4 (İSG temsilcisi yönetmeliği): https://lex.uz/docs/7942768
• 22 Eylül 2016 tarihli ve ZRU-410 sayılı "Emeğin Korunması Hakkında" Kanun, m.31: https://lex.uz/docs/3031427
• Özbekistan Cumhuriyeti İş Kanunu (2022), m.49, 539 ve 540: https://lex.uz/docs/6257288
• 21 Temmuz 2025 tarihli ve 454 sayılı BK Kararı, İSG yönetim sistemine ilişkin Örnek Yönetmelik: https://lex.uz/docs/7640822
• 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu, Türkiye, m.22 (iş sağlığı ve güvenliği kurulu): https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuat?MevzuatNo=6331&MevzuatTur=1&MevzuatTertip=5

Bu yazı excodex editör ekibinin hazırladığı genel iş sağlığı ve güvenliği bilgisidir. Geçerli mevzuatın, standartların, üretici talimatlarının veya yetkin bir iş güvenliği uzmanının ya da işyeri hekiminin değerlendirmesinin yerini tutmaz.