Kırgızistan'da büyük kaza tehlikesi olan kimyasal tesislere hangi kurallar uygulanır?

Kırgızistan'da madde miktar eşiklerine ve alt ile üst seviyelere dayanan Seveso tipi bir kanun yoktur. Kimya, akaryakıt ve gaz sahaları; tesisin belirlenmesi ve tescilini, tasarım için olumlu endüstriyel güvenlik ekspertizi alınmasını, üretim kontrolünü, acil durum ve kurtarma düzenlemelerini, sorumluluk sigortasını ve her tesis kazasının teknik araştırmasını zorunlu kılan 2 Ağustos 2016 tarihli ve 160 sayılı (10 Ocak 2023'te değişik) "Tehlikeli Üretim Tesislerinin Endüstriyel Güvenliği Hakkında" Kanun kapsamında tehlikeli üretim tesisi olarak düzenlenir.

Kısa cevap

• Temel kanun: 10 Ocak 2023 tarihli ve 2 sayılı Kanunla değiştirilen 2 Ağustos 2016 tarihli ve 160 sayılı Kanun (О промышленной безопасности опасных производственных объектов); 2013 tarihli endüstriyel güvenlik teknik düzenlemesinin yerini almıştır.
• Kapsamdaki sahalar: alevlenir gazların, oksitleyici, yanıcı veya patlayıcı maddelerin ya da yüksek etkili toksik maddelerin üretildiği, kullanıldığı, işlendiği, depolandığı, taşındığı veya imha edildiği her tesis ile 0,05 MPa'nın üzerinde manometrik basınç altındaki ekipman gibi diğer ölçütleri karşılayan tesisler (madde 5).
• Kapsam dışı olanlar: elektrik şebekesi tesisleri ile konutları ve üretim dışı binaları besleyen alçak ve orta basınçlı gaz dağıtım ve tüketim şebekeleri.
• Kanunda miktar seviyeleri yok: risk kategorileri ile tescil ve belirleme usulü Bakanlar Kurulu tarafından belirlenir (madde 5, 4. fıkra).
• Yükümlülükler: tesisi belirlemek ve tescil ettirmek, tasarım dokümantasyonu için olumlu ekspertiz almak, üretim kontrolü yürütmek, teknik cihazları muayene ettirmek, kurtarma düzenlemelerini, rezervleri ve uyarı sistemlerini bulundurmak, sorumluluk sigortası yaptırmak ve kazaları bildirip araştırmak (madde 9 ila 13).
• Denetim: ticari işletmelerin denetimine ilişkin kurallar çerçevesinde Doğal Kaynaklar, Ekoloji ve Teknik Denetim Bakanlığına bağlı Çevre ve Teknik Denetim Servisi (madde 14); Servis ayrıca Kabahatler Kanununun 274 ve 276. maddeleri kapsamındaki para cezalarını uygular.
• Çalışanlar: 2026 tarihli ve 82 sayılı "Emeğin Korunması Hakkında" Kanun da bu tesislerde eksiksiz uygulanır.

Tehlikeli üretim tesisi rejimi nasıl işler

Kanun tehlikeli maddeleri ismen değil özelliklerine göre tanımlar. Örneğin alevlenir gazlar, normal basınçta havayla alevlenir karışımlar oluşturan ve kaynama noktası 20 °C veya daha düşük olan gazlardır. 2023 değişikliğinden bu yana kanunda 2016 metnindeki sayısal toksisite aralıkları (LD50 ve LC50 aralıkları) veya çevre tehlikesi kategorisi yer almaz; kanun artık bir kaza hâlinde toplu zehirlenmeye yol açabilecek "yüksek etkili toksik maddeleri" kapsar. 2016 tarihli ilk metnin kopyaları hâlâ dolaşımda olduğundan konsolide metin kullanılmalıdır.

Bir saha tehlikeli üretim tesisi olarak belirlendiğinde işletmeci şunları yapmak zorundadır:

1. inşa, işletme, genişletme, yeniden yapım, teknik yenileme, geçici durdurma (konservasyon) veya işletmeden çıkarma öncesinde tasarım dokümantasyonu için olumlu endüstriyel güvenlik ekspertizi almak ve tasarımdan sapmamak;
2. koruma tertibatlarının test edilmesi ve personel ile kurtarma servislerinin hazırlık durumunun kontrol edilmesiyle tesisi işletmeye kabul etmek;
3. faaliyeti için gereken lisans ve izinleri bulundurmak;
4. yalnızca nitelikli, işe tıbben uygun, eğitimli ve belgelendirilmiş çalışanları işe kabul etmek;
5. Bakanlar Kurulunun gereklerine göre endüstriyel güvenlik üretim kontrolünü yürütmek;
6. yapıları ve teknik cihazları Bakanlar Kurulunun belirlediği aralıklarda tanı, test ve muayeneden geçirmek;
7. sivil koruma mevzuatının gerektirdiği durumlarda profesyonel acil kurtarma servisleriyle sözleşme yapmak veya kendi ekiplerini kurmak;
8. olası bir kaza için mali ve maddi rezervleri, izleme, uyarı ve haberleşme sistemlerini ve KKD'yi hazır tutmak;
9. tesisin işletilmesinden kaynaklanan zararlara karşı sorumluluk sigortası yaptırmak ve tesis kazalarını, olayları ve iş yaralanmalarını bildirmek.

Bir tesis kazasının (авария) ardından, endüstriyel güvenlik denetim kurumunun başkanlık ettiği özel bir komisyon veya Bakanlar Kurulunun oluşturduğu bir devlet komisyonu tarafından, giderleri işletmeciye ait olmak üzere teknik araştırma yürütülür (madde 12). Ekspertiz yetkili kurum tarafından veya sertifikalı uzmanlara sahip uzman kuruluşlarca yapılabilir (madde 13).

Seveso III ve Türkiye ile karşılaştırma

Sık yapılan hatalar

• Kırgızistan'da Seveso kanunu olmadığı için hiçbir özel kuralın uygulanmadığı sonucuna varmak.
• Tasarım hakkında olumlu ekspertiz sonucu alınmadan inşaata başlamak.
• 160 sayılı Kanunun 2023 konsolide metni yerine (bazı uluslararası veri tabanlarında bulunan) 2016 tarihli ilk metniyle çalışmak.

excodex'te ilgili yazılar

• Kırgızistan'da iş sağlığı ve güvenliği: mevzuat, yetkili kurumlar ve işveren yükümlülükleri
• Seveso III büyük kazaların önlenmesi: seviyeler ve yükümlülükler
• Kırgızistan'da patlayıcı ortamlar ve Ex ekipman nasıl düzenlenir?
• Kırgızistan'da iş kazası nasıl ve ne kadar sürede bildirilmelidir?

Standartlar ve ek kaynaklar

• 2 Ağustos 2016 tarihli ve 160 sayılı Kırgız Cumhuriyeti "Tehlikeli Üretim Tesislerinin Endüstriyel Güvenliği Hakkında" Kanun, 10 Ocak 2023 itibarıyla değişik: resmî metin.
• Çevre ve Teknik Denetim Servisi Hakkında Yönetmelik, 24 Aralık 2021 tarihli ve 338 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı (8 Aralık 2025 itibarıyla değişik): resmî metin.
• TR CU 032/2013 (basınçlı ekipman) ve TR CU 012/2011 (Ex ekipman) AEB teknik düzenlemeleri: Avrasya Ekonomik Komisyonu.
• Karşılaştırma için 2012/18/AB sayılı Direktif (Seveso III).
• Türkiye: Büyük Endüstriyel Kazaların Önlenmesi ve Etkilerinin Azaltılması Hakkında Yönetmelik, 2 Mart 2019: mevzuat.gov.tr.

Bu yazı excodex editör ekibinin hazırladığı genel iş sağlığı ve güvenliği bilgisidir. Geçerli mevzuatın, standartların, üretici talimatlarının veya yetkin bir iş güvenliği uzmanının ya da işyeri hekiminin değerlendirmesinin yerini tutmaz.