ATEX 1999/92/AT kapsamında Patlamadan Korunma Dokümanı (PKD) ve bölge sınıflandırma çizimleri

Patlamadan Korunma Dokümanı (PKD, İng. Explosion Protection Document, EPD), 1999/92/AT Direktifi'nin 8. maddesinin, işyerinde patlayıcı ortam oluşabilecek her işverenden istediği yazılı kayıttır. Doküman; patlama risklerinin belirlendiğini ve değerlendirildiğini, hangi yerlerin bölgelere ayrıldığını, Ek II'deki asgari gerekliliklerin nerelerde uygulandığını, hangi önlemlerin alındığını ve işyerinin ve ekipmanının güvenli biçimde tasarlandığını, işletildiğini ve bakımının yapıldığını göstermelidir. Çalışmaya başlanmadan önce hazırlanır ve işyerinde, ekipmanda veya iş organizasyonunda önemli bir değişiklik olduğunda revize edilir; bölge sınıflandırma çizimleri dokümanın temel grafik bölümüdür.

Bu yazı PKD'nin ne içermesi gerektiğini, risk değerlendirmesinden nasıl ortaya çıktığını, iyi bir tehlikeli bölge çiziminin neleri gösterdiğini, kimin neden sorumlu olduğunu ve dokümanın nasıl güncel tutulacağını açıklar; küçük bir solvent karıştırma odası için uygulamalı bir taslak da sunar.

Temel noktalar

• PKD, 1999/92/AT Direktifi (ATEX işyeri direktifi) Madde 8 ile zorunlu tutulur; Büyük Britanya'daki DSEAR veya Türkiye'deki 2013 tarihli Çalışanların Patlayıcı Ortamların Tehlikelerinden Korunması Hakkında Yönetmelik gibi ulusal düzenlemeler bu yükümlülüğü iç hukuka aktarır veya karşılar.
• Doküman altı hususu göstermelidir: risklerin belirlendiği ve değerlendirildiği, yeterli önlemler, bölgelere ayrılan yerler, Ek II'nin uygulandığı yerler, güvenli tasarım, işletme ve bakım, ve iş ekipmanının güvenli kullanımına yönelik düzenlemeler.
• Çalışmaya başlanmadan önce mevcut olmalı ve işyerinde, iş ekipmanında veya iş organizasyonunda yapılan önemli değişikliklerden, genişletmelerden veya dönüşümlerden sonra revize edilmelidir.
• İşveren mevcut risk değerlendirmelerini ve raporları birleştirebilir; böylece PKD diğer dokümanları tekrarlamak yerine onlara atıf yapabilir.
• Bölge sınıflandırma çizimleri her bölgeyi plan ve görünüşte, boyutu, arkasındaki salım kaynakları ve gereken gaz grubu ile sıcaklık sınıfıyla birlikte, bir lejant ve revizyon durumu ile gösterir.
• Tehlikeli yerler içeren bir işyeri ilk kez kullanılmadan önce, genel patlama güvenliği patlamadan korunma konusunda yetkin kişilerce doğrulanmalıdır.
• Birden fazla işverenin çalışanları aynı işyerini paylaşıyorsa, işyerinden sorumlu işveren önlemleri koordine eder ve bu koordinasyonun amacını ve prosedürlerini PKD'de belirtir.

Madde 8 ne ister

1999/92/AT Direktifi, patlayıcı ortamlardan kaynaklanan risklere maruz kalabilecek çalışanların güvenliği için asgari gereklilikleri belirler. Madde 8, işverenin risk değerlendirmesini bir dokümana dönüştürür. Sade bir ifadeyle PKD şunları göstermelidir:

Madde 8'deki iki cümle daha günlük işte önem taşır. PKD çalışmaya başlanmadan önce hazırlanmalı ve işyeri, iş ekipmanı veya iş organizasyonu önemli değişikliklere, genişletmelere veya dönüşümlere uğradığında revize edilmelidir. Ayrıca işveren, diğer AB düzenlemeleri kapsamında hazırlanmış mevcut patlama risk değerlendirmelerini, dokümanları veya eşdeğer raporları, örneğin bir büyük kaza güvenlik raporunu birleştirebilir.

PKD'ye direktifin başka yerlerinde de atıf yapılır. Ek II'ye göre yazılı talimatlar ve iş izni sistemi PKD'nin gerektirdiği yerlerde uygulanır, tesis ve ekipman ancak PKD patlayıcı ortamda güvenle kullanılabileceklerini gösteriyorsa hizmete alınabilir ve kaçış imkanları PKD'nin gerektirdiği yerlerde sağlanır. Ek II Bölüm B, PKD'nin bir risk değerlendirmesine dayanarak bölgeler ile ekipman kategorileri arasındaki varsayılan eşleşmeden ayrılmasına izin verir. Dolayısıyla doküman, güvenlik sisteminin yanında duran bir evrak değildir: birçok yükümlülük, dokümanda yazanlara göre devreye girer veya devreden çıkar.

Risk değerlendirmesi ile bağlantı

PKD, Madde 4'teki patlama risk değerlendirmesinin yazılı sonucudur. Bu değerlendirme en az şunları dikkate almalıdır:

• patlayıcı ortamların oluşma olasılığı ve ne kadar süre kalıcı oldukları;
• elektrostatik boşalmalar dahil tutuşturucu kaynakların bulunma, aktif ve etkili hale gelme olasılığı;
• tesisler, maddeler, prosesler ve bunların olası etkileşimleri;
• beklenen etkilerin büyüklüğü.

Patlama riskleri bütün olarak değerlendirilmeli ve patlayıcı ortam oluşabilecek yerlere açıklıklarla bağlanan yerler de dahil edilmelidir. Bitişik bir oda, bir drenaj hattı veya bir havalandırma kanalı tehlikeyi proses alanının ötesine taşıyabilir.

Bölge sınıflandırması yalnızca ilk soruyu, yani patlayıcı ortamın nerede ve ne sıklıkta oluşabileceğini cevaplar. Tutuşturucu kaynak değerlendirmesi, sonuç değerlendirmesi ve önlemlerin seçimi tabloyu tamamlar. Önlemler Madde 3'teki öncelik sırasını izler: önce patlayıcı ortamların oluşumunu önlemek, sonra tutuşmalarını önlemek, ardından bir patlamanın etkilerini azaltmak. İyi bir PKD bu mantığı görünür kılar; örneğin bir kabın inertlendiğini (önleme), çevresindeki alanın Ex ekipmanlı Bölge 2 olduğunu (tutuşmanın önlenmesi) ve binada patlama tahliye panelleri bulunduğunu (etki azaltma) belirtir.

İyi bir PKD neleri içerir

Avrupa Komisyonu'nun 1999/92/AT Direktifi'nin uygulanmasına yönelik bağlayıcı olmayan iyi uygulama kılavuzu örnek bir düzen önerir. Kılavuz, her maddenin dahil edilmesinin zorunlu olmadığını, dokümanın işletmeye göre uyarlanması, iyi yapılandırılması ve aşırıya kaçmaması gerektiğini, tesisin sık değiştiği yerlerde değiştirilebilir yapraklı veya modüler bir biçimin yararlı olduğunu vurgular. Aşağıdaki taslak bu düzeni izler.

Kılavuzdaki iki pratik nokta benimsemeye değer. Birden fazla tesisi olan sahalarda PKD'yi bir genel bölüm (yapı, eğitim ve izinler gibi saha geneli kurallar) ve tesise özgü bölümler (her ünite için tehlikeler ve önlemler) olarak ayırın. İşletme koşullarının değiştiği durumlarda, örneğin kesikli (batch) üretimde, değerlendirmeyi en tehlikeli koşullara dayandırın.

Bölge sınıflandırma çizimleri

Bölge çizimleri, PKD'nin insanların fiilen en çok kullandığı bölümüdür: elektrikçiler ekipmanı bunlara göre seçer, izin verenler sıcak çalışmadan önce bunları kontrol eder, muayene yapanlar tesisatı bunlarla karşılaştırır. IEC 60079-10-1, sınıflandırmanın çizimler, veri sayfaları ve tablolarla belgelenmesini bekler ve bir ekinde bölgeler için tercih edilen sembolleri ve tipik bölge şekillerini önerir.

Bir çizim neleri göstermelidir

• Plan ve görünüş (veya kesitler), çünkü bölgeler üç boyutludur. Yalnızca 1 m yüksekliğindeki ağır buhar bölgesi ile çatı altındaki bir hidrojen bölgesi planda aynı görünür.
• Tipi ve boyutlarıyla birlikte her bölge; ekipman içindeki bölgeler (kaplar, tanklar, kanallar, filtreler) ve kapılardan, açıklıklardan, drenajlardan ve kanallardan geçerek uzanan bölgeler dahil.
• Her bölgeyi derece, salım debisi dayanağı, havalandırma değerlendirmesi ve boyut dayanağı ile birlikte salım kaynakları listesine bağlayan salım kaynağı referans numaraları.
• Sınıflandırmadan doğan ekipman gereklilikleri: gaz grubu ve sıcaklık sınıfı (toz için toz grubu ve maksimum yüzey sıcaklığı), genellikle bir notta veya antette.
• Bir lejant, çizimin dayanağı (standart veya kural ve baskısı) ve revizyon durumu.

Semboller ve renkler

IEC 60079-10-1, Bölge 0, 1 ve 2 için tercih edilen tarama sembollerini önerir; toz bölgeleri 20, 21 ve 22, IEC 60079-10-2'ye göre sınıflandırılır ve kendilerine ait, açıkça farklı semboller gerektirir. Birçok şirket renk ekler, örneğin Bölge 0, 1 ve 2 için kırmızı, turuncu ve sarı; ancak renk gelenekleri şirketten şirkete ve ülkeden ülkeye değişir ve siyah beyaz kopyalarda kaybolur. Hangi geleneği kullanırsanız kullanın, lejantı her paftaya koyun.

Tehlikeli yerlerin işaretlenmesi

Madde 7, işverenin çalışanları tehlikeye atacak miktarlarda patlayıcı ortam oluşabilecek yerleri, gerekli olduğunda, giriş noktalarında bir işaretle işaretlemesini ister. Ek III işareti tanımlar: sarı zemin üzerinde siyah kenarlı ve siyah "EX" harfli bir üçgen; sarı renk alanın en az yarısını kaplar. Üye Devletler açıklayıcı metin ekleyebilir.

Sorumluluklar

PKD'den işveren sorumludur. Uygulamada doküman bir ekip tarafından yazılır ve direktif ile kılavuzu görevleri şöyle dağıtır:

En çok karışıklığa üç nokta yol açar:

• İlk kullanımdan önce doğrulama. Ek II, tehlikeli yerler içeren bir işyeri ilk kez kullanılmadan önce, genel patlama güvenliğinin deneyim veya mesleki eğitim yoluyla patlamadan korunma konusunda yetkin kişilerce doğrulanmasını ister. Sonuç PKD'de yer almalıdır.
• Koordinasyon. Madde 6 her işvereni kendi kontrolündeki konulardan sorumlu tutar; işyerinden sorumlu işverenin ise tüm patlamadan korunma önlemlerini koordine etmesini ve bu koordinasyonun amacını, önlemlerini ve prosedürlerini PKD'ye kaydetmesini ister. Bunun en çok önem taşıdığı yer, çok sayıda yüklenicinin bulunduğu bakım duruşlarıdır.
• Ekipman. 1999/92/AT metninde atıf yapılan 94/9/AT Direktifi'nin yerini 2014/34/AB Direktifi almıştır ve eski direktife yapılan atıflar yenisine yapılmış sayılır. Varsayılan olarak Ek II Bölüm B; Bölge 0 veya 20'de kategori 1, Bölge 1 veya 21'de kategori 1 veya 2, Bölge 2 veya 22'de kategori 1, 2 veya 3 ekipman ister; ekipman duruma göre gaz veya toz için uygun olmalıdır.

PKD'yi güncel tutmak

Geçen yılın tesisini anlatan bir PKD hiç olmamasından daha kötüdür, çünkü insanlar ona güvenir. Şu tetikleyicileri değişiklik yönetimine yerleştirin:

• yeni veya değişen maddeler, farklı parlama noktasına sahip yeni bir solvent tedarikçisi dahil;
• yeni ekipman, yerleşim değişiklikleri, havalandırmayı değiştiren yeni duvarlar, muhafazalar veya akustik kabinler;
• sınıflandırmanın dayandığı havalandırma, inertleme, gaz algılama veya kilitlemelerdeki değişiklikler;
• gündüz vardiyalarından insansız gece işletmesine geçiş veya yeni yükleniciler gibi iş organizasyonundaki değişiklikler;
• varsayılandan büyük veya sık kaçaklar dahil olaylar ve ramak kala olaylar;
• tesisatın çizimlerle uyuşmadığını gösteren Ex muayene bulguları.

Doküman kontrolü uygulayın: bir revizyon tablosu, her değişikliğin tarihi ve nedeni ve onu onaylayan kişinin adı. Bakım gibi kısa süreli faaliyetler normalde bölgeleri yeniden çizerek değil, iş izni sistemi ve göreve özgü bir risk değerlendirmesi ile yönetilir.

Direktif ayrıca geçiş kuralları içerir: 30 Haziran 2003'ten sonra ilk kez kullanılan işyerleri baştan itibaren direktife uymak zorundaydı, mevcut işyerleri bu tarihten itibaren üç yıl içinde uymak zorundaydı ve sonradan yapılan her değişiklik, genişletme veya yeniden yapılandırma direktife uygun olmalıdır.

Uygulamalı örnek: bir solvent karıştırma odası için PKD taslağı

Küçük bir kaplama tesisi, yaklaşık 8 m × 6 m boyutundaki bir odada mürekkep karıştırmaktadır. Solvent olarak etil asetat (parlama noktası −4 °C, buhar yoğunluğu 3,04, T1, IIA) ve n-heptan (parlama noktası −7 °C, kendiliğinden tutuşma sıcaklığı 204 °C, T3, IIA) kullanılmaktadır. Variller, kapaklı adam deliği ve lokal emişi olan 1 m³'lük bir karıştırma kabına boşaltılır.

Bu çalışmanın değeri bağlantılardadır: çizimdeki T3 gerekliliği 3. bölümdeki n-heptandan, Bölge 2 yüksekliği 5. bölümdeki emiş tasarımından gelir ve 5. bölümdeki emiş alarmı, sınıflandırmanın geçerli kalmasının nedenidir.

Sık yapılan hatalar

• PKD'yi yalnızca bölge çizimi olarak görmek. Madde 8 ayrıca önlemleri, ekipmanı, bakımı ve iş ekipmanının güvenli kullanımını da ister. Dayanağı ve önlemleri olmayan bir çizim gerekliliği karşılamaz.
• Bir kez yazıp dosyalamak. PKD önemli değişikliklerden sonra revize edilmelidir. Onu değişiklik yönetimine ve Ex muayene bulgularına bağlayın.
• Yalnızca plan çizimleri. Görünüşler olmadan 4 m'deki bir armatürün bölge içinde olup olmadığını kimse söyleyemez.
• Salım kaynakları listesinin olmaması. İzlenebilir kaynakları, dereceleri ve boyutları olmayan bölgeler kontrol edilemez veya güncellenemez; gözden geçirenler en baştan başlamak zorunda kalır.
• Yüklenicileri göz ardı etmek. Bakım duruşları ve projeler sahaya başka işverenleri getirir. Madde 6 koordinasyonu planlanmalı, kayda geçirilmeli ve iş izinleriyle uygulanmalıdır.
• Bir şablonu kopyalamak. PKD gerçek tesisi, gerçek işletme modlarını ve gerçek organizasyonunu anlatmalıdır. Genel metinler denetçiler tarafından hemen fark edilir ve işletmeciler için işe yaramaz.

Sık sorulan sorular

Patlamadan Korunma Dokümanı zorunlu mudur?

AB'de, çalışanları tehlikeye atacak miktarlarda patlayıcı ortam oluşabilecek her işyerinde evet: 1999/92/AT Direktifi Madde 8 bunu ulusal mevzuat aracılığıyla zorunlu kılar. Büyük Britanya'da DSEAR, beş veya daha fazla çalışanı olan işverenlerin, bölgelere ayrılan yerler, patlama güvenliğinin doğrulanması ve koordinasyon dahil risk değerlendirmesinin önemli bulgularını kaydetmesini ister; bu da aynı kapsamı karşılar.

PKD'yi kim hazırlamalıdır?

Sorumluluk işverendedir, ancak iş bir ekip gerektirir: proses ve işletme personeli, bakım ve bölge sınıflandırması ile tutuşturucu kaynak değerlendirmesi için patlamadan korunma konusunda yetkin bir kişi. Dışarıdan uzmanlar dokümanın bazı bölümlerini hazırlayabilir, ancak işveren onu anlamalı, onaylamalı ve sürdürmelidir.

PKD ne sıklıkla güncellenmelidir?

Direktif, işyeri, iş ekipmanı veya iş organizasyonu önemli değişikliklere, genişletmelere veya dönüşümlere uğradığında revizyon ister. Sabit bir aralık belirlemez; bu nedenle birçok şirket periyodik, çoğu zaman yıllık bir gözden geçirme ve olaylar veya muayene bulgularından sonra bir gözden geçirme ekler.

Bir tehlikeli bölge sınıflandırma çizimi neleri içermelidir?

Her bölgeyi ve boyutlarını gösteren planlar ve görünüşler, salım kaynaklarına ve salım kaynakları listesine atıflar, gereken gaz veya toz grubu ve sıcaklık sınıfı, bölge sembolleri için bir lejant, kullanılan standart veya kural ve bir revizyon bloğu. Ekipman içindeki bölgeler ve açıklıklardan geçen bölgeler de gösterilmelidir.

PKD diğer güvenlik dokümanlarıyla birleştirilebilir mi?

Evet. Madde 8, işverenin diğer AB düzenlemeleri kapsamında hazırlanmış mevcut patlama risk değerlendirmelerini, dokümanları veya eşdeğer raporları birleştirmesine izin verir. PKD, atıflar somut olduğu ve güncel tutulduğu sürece, bir büyük kaza güvenlik raporunu veya genel bir risk değerlendirmesini tekrarlamak yerine onlara atıf yapabilir.

excodex'te ilgili yazılar

• ATEX'e giriş: iki AB direktifi 2014/34/AB ve 1999/92/AT sade bir dille
• Patlamadan korunma stratejisi: ortamı önle, tutuşmayı önle, etkileri sınırla
• Gaz için tehlikeli bölge sınıflandırması adım adım nasıl yapılır
• Tehlikeli bölgeler: Bölge 0, Bölge 1 ve Bölge 2
• IEC 60079-17'ye göre Ex tesisatların muayenesi
• Tehlikeli bölgelerde sıcak çalışma izinleri
• Araçlar: Ex işaretleme kontrolü, gaz ve solvent kütüphanesi, standart sayfaları ATEX 1999/92/AT, IEC 60079-10-1, IEC 60079-10-2, forum

Standartlar ve ek kaynaklar

• Patlayıcı ortamlardan kaynaklanan risklere maruz kalabilecek çalışanların sağlık ve güvenliğinin korunmasının iyileştirilmesine yönelik asgari gereklilikler hakkında 1999/92/AT Direktifi, Madde 3 ila 9 ve Ek I ila III: legislation.gov.uk kopyası
• Avrupa Komisyonu, 1999/92/AT Direktifi'nin uygulanmasına yönelik bağlayıcı olmayan iyi uygulama kılavuzu, örnek PKD düzeni ve kontrol listeleriyle: EU-OSHA sayfası ve AB Yayın Ofisi
• 94/9/AT Direktifi'nin yerini alan, muhtemel patlayıcı ortamlarda kullanılan teçhizat ve koruyucu sistemler hakkında 2014/34/AB Direktifi: yürürlükten kaldırmaya ilişkin Madde 43
• Dangerous Substances and Explosive Atmospheres Regulations 2002 (DSEAR), risk değerlendirmesi ve kayıt hakkında 5. kural: legislation.gov.uk; HSE genel bakışı: hse.gov.uk
• IEC 60079-10-1, patlayıcı gaz ortamları için alanların sınıflandırılması, dokümantasyon ve önerilen bölge sembolleri dahil; yanıcı toz ortamları için IEC 60079-10-2.
• Bölge sınıflandırmasını başlangıç noktası olarak kullanan IEC 60079-14 (elektrik tesisatlarının tasarımı, seçimi ve montajı) ve IEC 60079-17 (muayene ve bakım).
• Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, Çalışanların Patlayıcı Ortamların Tehlikelerinden Korunmalarına İlişkin Uygulama Rehberi, 2013 tarihli yönetmeliğin uygulama rehberi (Türkçe): csgb.gov.tr

Bu yazı excodex editör ekibinin hazırladığı genel teknik bilgidir. Geçerli standartların, ekipman sertifikalarının ve talimatlarının, ulusal mevzuatın veya yetkin bir kişinin değerlendirmesinin yerini tutmaz.