Ortam sıcaklığı aralığı Ta: -20 °C ile +40 °C gerçekte ne anlama gelir

Ortam sıcaklığı aralığı (Ta veya Tamb), Ex ekipmanın güvenli çalışmak üzere sertifikalandırıldığı çevre havası sıcaklıkları aralığıdır. Başka bir aralık belirtilmedikçe bu aralık -20 °C ile +40 °C arasıdır. Sıcaklık sınıfı, malzemeler ve koruma tipi yalnızca bu aralıkta kanıtlanmıştır: üst sınırın üzerinde yüzeyler sınıfın izin verdiğinden daha fazla ısınır, alt sınırın altında ise contalar, plastikler ve muhafazalar test edildikleri gibi davranmayabilir. IEC 60079-0 baskı 8 (2026), bu standarda göre sertifikalandırılan tüm ekipmanlarda, varsayılan aralık olsa bile, aralığın işaretlenmesini zorunlu tutar.

Bu yazı, varsayılan aralığın nereden geldiğini, Ta'nın nasıl işaretlendiğini, genişletilmiş bir aralığın üreticiden neler istediğini ve bunun sıcaklık sınıfı, kablo girişleri, soğuk iklimler ve proses tarafından ısıtılan ekipman açısından ne anlama geldiğini açıklar.

Temel noktalar

• Ex ekipman için normal ortam sıcaklığı aralığı, başka bir aralık belirtilip işaretlenmedikçe -20 °C ile +40 °C arasıdır. Bu, IEC 60079-0'ın kapsamındaki -20 °C ile +60 °C arasındaki "standart atmosfer koşullarından" daha dardır.
• IEC 60079-0'ın önceki baskılarında aralık yalnızca varsayılandan farklı olduğunda, her iki sınırıyla birlikte Ta veya Tamb olarak ya da X simgesiyle işaretlenirdi. IEC 60079-0 baskı 8 (2026), ortam sıcaklığı aralığının her durumda işaretlenmesini zorunlu tutar.
• Sıcaklık sınıfı, anma ortam sıcaklığının en yüksek değerinde belirlenir. Pratik bir yaklaşım olarak, sıcaklık sınırlayıcı cihazı olmayan ekipmanda anma değerinin üzerindeki her derece ortam sıcaklığı en sıcak yüzeye yaklaşık bir derece ekler; dolayısıyla +40 °C'de kanıtlanmış bir T4 sınıfı +50 °C'de kanıtlanmış değildir.
• Ortam sıcaklığı, servis sıcaklığı ve proses sıcaklığı farklı şeylerdir. Servis sıcaklığı, prosesten ve ekipmanın kendisinden gelen ısınmayı veya soğumayı da içerir.
• Anma koşullarında sıcaklık kablo giriş noktasında 70 °C'yi veya iletkenlerin ayrılma noktasında 80 °C'yi aşıyorsa, ekipman uygun kablo ve kablo rakorlarının seçimi için bilgiyle işaretlenmelidir.
• Kablo rakorları, contalar ve diğer Ex Bileşenlerin kendi sıcaklık değerleri vardır. Yalnızca ana ekipman değil, tüm tesisat sahanın en soğuk ve en sıcak koşullarına uygun olmalıdır.

Sık karıştırılan üç sıcaklık

Ortam sıcaklığı aralığı, ekipmanın dayanabileceği çevreyi tanımlar. Yüzey sıcaklığı ise ekipmanın çevreye ne yaptığını tanımlar. İkisi birbirine bağlıdır: yüzey sıcaklığı, en yüksek anma ortam sıcaklığında ölçülür veya bu değere göre düzeltilir.

-20 °C ile +40 °C nereden geliyor

IEC 60079-0'ın kapsamı, ortamın patlama davranışı için standart atmosfer koşullarını tanımlar: -20 °C ile +60 °C, 80 kPa ile 110 kPa ve normal oksijen içerikli hava. Ardından bir not, başka bir şekilde belirtilip işaretlenmedikçe ekipman için normal ortam sıcaklığı aralığının -20 °C ile +40 °C olduğunu söyler. Elektriksel olmayan ekipman standardı ISO 80079-36 aynı notu içerir ve gerekçesini de verir: -20 °C ile +40 °C çoğu ekipman için uygundur ve her şeyi +60 °C için tasarlamak gereksiz kısıtlamalar getirir.

Avrupa Komisyonu'nun ATEX kılavuzu da aynı şeyi yasal açıdan söyler. Direktif atmosfer koşullarını tanımlamaz, ancak -20 °C ile +60 °C ve 0,8 bar ile 1,1 bar tasarım için bir temel olabilir; elektrikli ürünler ise uyumlaştırılmış standartlar kapsamında normalde -20 °C ile +40 °C için tasarlanır ve test edilir. Başka aralıklar için ürünler ek işaretleme ve test gerektirir; bu, normalde üretici ile kullanıcı arasında kararlaştırılır.

Kuzey Amerika yönetmelikleri benzer varsayılan değerler kullanır, tek bir farkla: NFPA 70 Madde 500 (Class ve Division) -25 °C ile +40 °C için ortam sıcaklığı işaretlemesi istemezken, Madde 505 (Bölgeler) -20 °C ile +40 °C kullanır. Bu aralıkların dışında derecelendirilmiş ekipman kendi aralığıyla işaretlenmelidir.

Ortam sıcaklığı aralığı nasıl işaretlenir

Aralıklar genişletilebildiği gibi daraltılabilir de. Sıvı kristal ekranlı veya bataryalı bir cihaz yalnızca 0 °C veya -10 °C ve üzeri için sertifikalandırılmış olabilir; "işaretleme yoksa -20 °C'dir" diye düşünülürse bu kolayca gözden kaçar.

Aydınlatma armatürleri, ısıtıcılar ve transmiterler gibi ısı üreten ekipmanların birçok sertifikası, ortam sıcaklığı aralıklarına karşı sıcaklık sınıflarını gösteren bir tablo verir; örneğin +40 °C'ye kadar T6 ve +55 °C'ye kadar T5. Kullanıcı hem gaza hem sahaya uyan satırı seçer.

Ortam sıcaklığı ve sıcaklık sınıfı

Sıcaklık sınıfı, en olumsuz anma koşullarında en sıcak yüzeyin ölçülmesiyle kanıtlanır. Test en yüksek anma ortam sıcaklığında yapılmazsa, sonuç normalde en yüksek anma ortam sıcaklığı ile test ortam sıcaklığı arasındaki fark eklenerek düzeltilir (sıcaklık sınırlayıcı cihazı olan ekipman farklı ele alınır). Basitçe söylemek gerekirse, yüzey sıcaklığı en yüksek ortam sıcaklığı artı ekipmanın kendi sıcaklık artışıdır.

Bunun iki sonucu vardır:

• En yüksek anma değerinin üzerinde sıcaklık sınıfı artık kanıtlanmış değildir. En sıcak yüzeyi ortamın 40 K üzerinde çalışan, T6 (85 °C) sınıflı bir buat, +40 °C'de yaklaşık 80 °C'ye, +55 °C'de ise yaklaşık 95 °C'ye ulaşır; bu T6 değil T5'tir. Söz konusu gaz için bu önemli olabilir veya olmayabilir, ancak etikette yazan bu değildir.
• Genişletilmiş ortam sıcaklığı çoğu zaman bir sıcaklık sınıfına mal olur. Aynı ürün sıklıkla +40 °C'ye kadar T6, +60 °C'ye kadar T5 veya T4 olarak sunulur. Daha sıcak aralığı seçmek ancak gaz daha düşük sınıfa izin veriyorsa güvenlidir. Bkz. T1 ile T6 arası sıcaklık sınıfları.

Alev sızdırmaz ekipmanda sınıf dış yüzeyi ifade eder; artırılmış emniyet ve diğer koruma tiplerinin çoğunda ise gazın ulaşabildiği iç parçaları da kapsar. Her iki durumda da referans noktası en yüksek anma ortam sıcaklığıdır.

Ortam sıcaklığı ve kablo girişleri

Kablolar ve kablo rakorları bir maksimum sıcaklık için derecelendirilir ve bir kablonun en sıcak noktası çoğu zaman ekipmana girdiği yerdir. Bu nedenle IEC 60079-0, anma koşullarındaki sıcaklık iletkenlerin giriş noktasında 70 °C'yi veya ayrılma noktasında 80 °C'yi aştığında, kullanıcıya kablo ve rakor (veya boru içindeki iletkenler) seçiminde yol gösterecek bilginin ekipman üzerinde işaretlenmesini ister. Ayrılma noktası, damarların muhafaza içinde kablo kılıfından çıktığı noktadır.

Bu sınırlar en yüksek anma ortam sıcaklığında ölçülür. Elektrik makinelerinin kablo girişlerine ilişkin bir IECEx ExTAG karar sayfası (DS 2013/001, 2018'de taslak revizyonu dağıtılmıştır), makineler sahanın kendi rakorları ve kablolarıyla test edilmediği için, klemens kutusunun iç hava sıcaklığının giriş noktası, ayrılma noktası ve klemens kutusu kapak contası sıcaklıklarını temsil etmek üzere kullanılabileceğini kabul eder.

Tesisatçının yapması gerekenler:

• Kablo sıcaklığına ilişkin işaretlemeyi veya talimatı okuyun ve anma sıcaklığı bunu karşılayan kabloları seçin.
• Rakorun kendi değerini kontrol edin. Kablo rakorları, contaları ve malzemeleriyle belirlenen bir servis sıcaklığı aralığına sahip Ex Bileşenler veya Ex ekipmandır. IEC 60079-0 baskı 8'den itibaren bir Ex Bileşenin sıcaklık aralığı, sınırlamalar listesinde belirtilmelidir.
• Soğuk ucu da kontrol edin. Birçok kablo kılıfının ve rakor contasının, altında büküldüğünde çatladığı bir minimum montaj sıcaklığı ve sabit kullanım için daha düşük bir minimum sıcaklığı vardır.

Soğuk iklimler

-20 °C'nin altında riskler "fazla sıcak"tan "fazla kırılgan, fazla sert, fazla güçlü bir patlama"ya dönüşür:

• Plastikler ve cam. Metal olmayan muhafazalar, pencereler ve ışık geçiren parçalar soğukta darbe dayanımını kaybeder. Genel gereklilikler, minimum servis sıcaklığına bağlı soğuğa karşı termal dayanıklılık testleri ve darbe testleri içerir; dolayısıyla -50 °C'ye kadar bir derecelendirme, bu testlerin alt uçta yapıldığı anlamına gelir.
• Contalar. Elastomer contalar ve rakor contaları sertleşir ve büzülür. +20 °C'de IP66 sağlayan bir conta -45 °C'de sızdırabilir; artırılmış emniyetli ekipmanda giriş koruması, koruma konseptinin bir parçasıdır.
• Alev sızdırmaz muhafazalar. Soğuk bir gaz karışımı daha yoğundur ve daha düşük bir sıcaklıktan başlayan iç patlama daha yüksek basınç üretir. Bu nedenle -20 °C'nin altı için derecelendirilmiş alev sızdırmaz ekipman, düşük sıcaklığı yansıtan ek basınç testlerine tabidir; etki arktik tasarımlar için önemli olduğundan -40 °C ve altındaki muhafazalar üzerine araştırmalar sürmektedir.
• Yağlayıcılar, bataryalar ve ekranlar. Gres koyulaşır, hücreler kapasite kaybeder, ekranlar yavaşlar veya durur. Bunlar Ex güvenliğini nadiren doğrudan etkiler, ancak anma aralığını sınırlar; bazı ekipmanların yalnızca -10 °C veya 0 °C'ye kadar işaretlenmesinin nedeni budur.
• Buz ve yoğuşma. Hızlı soğuma nemli havayı içeri çeker; buz, havalandırma elemanlarını ve drenajları tıkayabilir veya hareketli parçaları sıkıştırabilir. IEC 60079-14 (2024), düşük sıcaklıkları, buzlanma ve kışa hazırlığı, hızlı soğumayı, güneş ışınımını ve tuzlu atmosferleri kapsayan, olumsuz çevre koşullarına ilişkin bilgilendirici bir ek içerir.

Ekipmanı ısıtmak, örneğin yoğuşma önleyici ısıtıcılar veya ısıtmalı kabinlerle, onu kendi aralığı içinde tutabilir, ancak ısıtıcı Ex ekipmanın bir parçası haline gelir. Isıtıcı sertifika kapsamında olmalıdır ve sıcaklık sınıfının dayandığı iç sıcaklıkları değiştirir.

Sıcak iklimler ve prosesle ısınan ekipman

Ex anlamındaki ortam sıcaklığı, hava durumu raporu değil, ekipmanın çevresindeki yerel havadır. Birkaç etki onu meteorolojik değerin üzerine çıkarır:

• Güneş ışınımı. Doğrudan güneş altındaki koyu renkli bir muhafaza, gölgedeki sıcaklıktan çok daha sıcak olabilir. IEC 60079-14, UV ve güneş ışınımını kablolar için ve olumsuz çevre koşullarına ilişkin ekinde ekipman için ele alır.
• Kapalı alanlar. Bir kabin, barınak, analizör kabini veya başka bir muhafaza içindeki ekipman, içindeki her şeyle ısınan iç havaya maruz kalır.
• Yakındaki sıcak ekipman. Motorlar, transformatörler, buhar hatları ve fırınlar yerel hava sıcaklığını yükseltir.

Proses ısısı ayrı bir sorundur. Sıcak bir boru, tank veya pompanın üzerine monte edilmiş ya da onunla temas eden ekipman, yalnızca havadan değil iletim yoluyla da ısı alır. IEC 60079-0, dış ısıtma veya soğutma kaynaklarına ilişkin bir madde içerir: ekipmanın proses bağlantısı gibi bir dış kaynakla ısıtılması veya soğutulması amaçlanıyorsa, üretici koşulları dokümantasyonda belirtmek zorundadır. Tipik sonuçlar şunlardır:

• Sertifikasında proses sıcaklığına karşı sıcaklık sınıfı tablosu bulunan, çoğu zaman gerekli bir minimum boyun uzunluğu veya mesafe parçası belirtilen enstrümanlar (transmiterler, seviye göstergeleri, vana pozisyonerleri).
• Yüzey sıcaklığı sıvı tarafından belirlenen pompalar ve karıştırıcılar. ISO 80079-36'ya göre elektriksel olmayan ekipman bu durumda T6…T4 gibi bir sıcaklık aralığıyla işaretlenebilir ve talimatlar her sınıfı proses sıcaklığına bağlar. Bkz. elektriksel olmayan ekipman (Ex h).
• Tasarımcının saha ortalamasını değil yerel ortam sıcaklığını kullanması gereken, sıcak ekipmanın yakınındaki motorlar ve buatlar.

ATEX kılavuzu, "ek ısı veya soğutma kaynaklarının etkisini (örneğin ısıtılan bir proses tankı üzerine montaj)" üretici ile kullanıcının bilgi alışverişinde bulunması gereken çevre koşulları arasında sayar. Uygulamada, seçimin kontrol edilebilmesi için bölge sınıflandırması ve ekipman listesi her kalem için tasarım ortam sıcaklığını ve varsa proses sıcaklıklarını kaydetmelidir. Bkz. tehlikeli bölgelerde sıcak yüzeyler.

Çözümlü örnek: sıcak bir bölgede sundurma altındaki aydınlatma armatürü

Bir yükleme sundurması Bölge 1 olarak sınıflandırılmıştır. Elleçlenen ürünler hekzan (kendiliğinden tutuşma sıcaklığı 225 °C, T3) ve bir yükleme noktasında dietil eter (175 °C, T4) olarak belirlenmiştir. Çatı kaplamasına vuran güneşin etkisi dahil çatı altındaki tasarım ortam sıcaklığı +48 °C, en soğuk gece ise -5 °C'dir.

Aday bir aydınlatma armatürü iki işaretleme satırı taşımaktadır (örnek değerler): -40 °C ≤ Ta ≤ +40 °C için Ex db eb IIC T4 Gb ve -40 °C ≤ Ta ≤ +55 °C için Ex db eb IIC T3 Gb.

1. Hekzan yükleme noktaları: +48 °C'de armatür +55 °C satırına girer, bu da T3 (200 °C) verir. Hekzan T3 gerektirir. Uygun.
2. Dietil eter yükleme noktası: T4 gerekir ve armatür yalnızca +40 °C'ye kadar T4'tür. Tasarım ortam sıcaklığı +48 °C'dir. Uygun değil. Seçenekler: en az +50 °C'ye kadar T4 derecelendirilmiş bir armatür veya ortam sıcaklığının +40 °C'nin altında olduğu kanıtlanabilen, daha iyi havalanan bir montaj yeri.
3. Soğuk uç: -5 °C, -40 °C sınırının içindedir. Uygun.
4. Kablolar: armatürün talimatları girişte en az 80 °C için derecelendirilmiş kablo istemektedir (örnek değer). Kablo listesi buna göre güncellenir ve rakorların kendi aralığı -5 °C ile +48 °C'ye göre kontrol edilir.

Sık yapılan hatalar

• Meteoroloji istasyonu değerini ortam sıcaklığı sanmak. Güneş, muhafazalar ve yakındaki sıcak ekipman yerel hava sıcaklığını yükseltir; tasarım ortam sıcaklığı gerçek montaj yerini yansıtmalıdır.
• "İşaretleme yok"u "her sıcaklıkta olur" diye okumak. Eski ekipmanda bu -20 °C ile +40 °C anlamına gelir. Bazı ekipmanlarda aralık daraltılmıştır (örneğin 0 °C ile +40 °C) ve işaretlenmiştir; okuyun.
• Yalnızca ana ekipmanı kontrol etmek. Rakorlar, tapalar, havalandırma elemanları ve kabloların kendi sıcaklık sınırları vardır ve soğukta çoğu zaman zayıf nokta bunlardır.
• Ta ile proses sıcaklığını karıştırmak. Ta +60 °C için derecelendirilmiş bir transmiterin, bağlantı noktasındaki proses sıcaklığı için ayrı bir tabloda verilen daha düşük bir sınırı olabilir.
• Sıcaklığı düşünmeden ısıtıcı, güneşlik veya yalıtım eklemek. Isıtıcılar ve ısı yalıtımı iç sıcaklıkları değiştirir; bir ısıtıcı sertifikalı ekipmanın parçası olmalıdır ve sıcak bir muhafazanın etrafındaki yalıtım onun yüzey sıcaklığını yükseltir.
• En geniş Ta satırını, getirdiği T sınıfını kontrol etmeden seçmek. Genişletilmiş aralıklar çoğu zaman daha düşük bir sıcaklık sınıfıyla gelir.

Sık sorulan sorular

Bir Ex etiketinde -20 °C ≤ Ta ≤ +40 °C ne anlama gelir?

Ekipmanın sertifikalandırıldığı çevre havası sıcaklıkları aralığıdır. Bu aralık içinde işaretlenmiş sıcaklık sınıfı ve koruma tipi geçerlidir. IEC 60079 serisinin varsayılan aralığıdır; IEC 60079-0 baskı 8'e (2026) göre sertifikalandırılan ekipman bu aralığı örtük bırakmak yerine açıkça gösterir.

Ex ekipmanda ortam sıcaklığı işaretlenmemişse ne olur?

IEC 60079-0'ın 2026'dan önceki baskılarına göre sertifikalandırılmış ekipmanda işaretleme olmaması, -20 °C ile +40 °C arasındaki varsayılan aralık anlamına gelir. Sertifika numarası X ile bitiyorsa aralık sertifikanın özel kullanım koşullarında verilmiş olabilir; bu nedenle varsayılanı kabul etmeden önce sertifikayı okuyun.

Ex ekipmanı +40 °C'nin üzerinde kullanabilir miyim?

Yalnızca daha yüksek bir maksimum ortam sıcaklığı için derecelendirilmiş ve işaretlenmişse. En yüksek anma değerinin üzerinde yüzeyleri, sıcaklık sınıfının kanıtlandığı durumdakinden daha fazla ısınır; contalar ve plastikler de değerlerinin ötesinde zorlanabilir. Uygun Ta aralığına sahip ekipman seçin veya yerel ortam sıcaklığını düşürün.

Ortam sıcaklığı proses sıcaklığıyla aynı mı?

Hayır. Ortam sıcaklığı çevre havasıdır; proses sıcaklığı ise ekipmanın bağlı olduğu boru, tank veya pompadaki akışkanın sıcaklığıdır. Sıcak bir prosese monte edilen ekipman iletim yoluyla da ısınır; bu nedenle sertifikası çoğu zaman ayrı sınırlar veya proses sıcaklığına karşı sıcaklık sınıfı tablosu verir.

Ex ekipmanın yakınında neden bazı kabloların daha yüksek sıcaklık değeri olması gerekir?

Anma koşullarında kablo giriş noktasındaki sıcaklık 70 °C'yi veya iletken ayrılma noktasındaki sıcaklık 80 °C'yi aşarsa, IEC 60079-0 ekipmanın kablo ve rakor seçimi için bilgiyle işaretlenmesini ister. Sıcaklık değeri fazla düşük olan bir kablo girişte bozulabilir ve rakor contasını veya klemensleri tehlikeye atabilir.

Arktik iklimlerde Ex ekipman için ne değişir?

-20 °C'nin altında plastikler kırılganlaşır, contalar sertleşir, soğuk gaz karışımları alev sızdırmaz muhafazaların içinde daha yüksek basınçla patlar, bataryalar ve ekranlar bozulur. Bu sahalar için ekipman alt sınıra göre sertifikalandırılmalıdır, bu da soğuğa özgü testleri içerir; rakorlar, kablolar ve ısıtıcılar da aynı aralık için seçilmelidir.

excodex'te ilgili yazılar

• T1 ile T6 arası sıcaklık sınıfları: yüzey sıcaklığını kendiliğinden tutuşma sıcaklığıyla eşleştirmek
• Ex işaretlemesi nasıl okunur: II 2 G Ex db IIC T4 Gb adım adım
• Tehlikeli bölgelerde sıcak yüzeyler: aydınlatma armatürleri, motorlar, ısı izleme ve proses ısısı
• Tehlikeli bölgeler için kablo rakorları: bariyer rakorlar, dolgulu rakorlar ve seçim
• Ex sertifikalarında X ve U ekleri
• Araçlar ve sayfalar: Ex işaretleme kontrolü, gaz kütüphanesi, standart sayfaları IEC 60079-0, IEC 60079-14, NEC 500-506, forum

Standartlar ve ek kaynaklar

• IEC 60079-0, genel gereklilikler; ortam sıcaklığı, servis sıcaklığı, dış ısıtma ve soğutma ile işaretleme dahil (baskı 8, 2026).
• IEC 60079-14, tasarım, seçim ve montaj (baskı 6, 2024); sıcaklık aralığına göre seçim ve olumsuz çevre koşullarına ilişkin bilgilendirici bir ek dahil.
• ISO 80079-36, elektriksel olmayan ekipman: temel yöntem ve gereklilikler (Ex h ekipman için aynı ortam sıcaklığı kuralları).
• IEC 60079-1, alev sızdırmaz muhafazalar; düşük ortam sıcaklığındaki ek testler için.
• NFPA 70 (National Electrical Code), Madde 500 ve 505; Kuzey Amerika'daki ortam sıcaklığı işaretlemesi için.
• Standart atmosfer koşulları ve normal ortam sıcaklığı aralığına ilişkin kapsam notunu içeren IEC 60079-0:2026 özeti: certifico.com
• IECEx ExTAG, elektrik makinelerinin kablo girişlerinde sıcaklık ölçümüne (giriş noktası ve ayrılma noktası) ilişkin DS 2013/001 karar sayfasının taslak revizyonu (2018): iecex.com
• ABD Sahil Güvenlik Komutanlığı Dış Kıta Sahanlığı Ulusal Uzmanlık Merkezi, Drill Down 27: NEC ve IEC kapsamında sıcaklık sınıfı ve ortam sıcaklığı işaretlemesi: dco.uscg.mil
• Avrupa Komisyonu, ATEX 2014/34/AB Kılavuzu, 6. baskı (Ocak 2026); atmosfer koşulları ve çevre koşulları hakkında: single-market-economy.ec.europa.eu
• J. C. Munro, Impact of extremely cold temperatures on the safety of flameproof motors (aşırı düşük sıcaklıkların alev sızdırmaz motorların güvenliğine etkisi), doktora tezi, The University of Sydney, 2017: ses.library.usyd.edu.au

Bu yazı excodex editör ekibinin hazırladığı genel teknik bilgidir. Geçerli standartların, ekipman sertifikalarının ve talimatlarının, ulusal mevzuatın veya yetkin bir kişinin değerlendirmesinin yerini tutmaz.