Ex sertifikalarında X ve U ekleri: özel kullanım koşulları ve Ex bileşenler

IECEx ABC 26.0123X veya ABC 26 ATEX 0123 X örneğinde olduğu gibi bir Ex sertifika numarasının sonundaki X harfi, ekipmanın özel kullanım koşullarına sahip olduğunu gösterir: bunlar sertifikada ve talimatlarda yazılı olan, ekipmanın güvenli olması için tesisatçının ve kullanıcının karşılaması gereken montaj, kullanım veya bakım gereklilikleridir. U harfi ise sertifikanın bir Ex bileşeni kapsadığını gösterir; örneğin boş bir alev sızdırmaz muhafaza veya artırılmış emniyetli bir klemens. Ex bileşen eksik bir üründür, tek başına monte edilmemelidir ve ancak bir bütün olarak değerlendirilip sertifikalandırılan bir ekipmanın içine yerleştirildiğinde kullanılabilir hale gelir. İki harf hiçbir zaman birlikte kullanılmaz.

Bu yazı, eklerin nereden geldiğini açıklar, X koşullarına tipik örnekler verir, kimin neden sorumlu olduğunu ortaya koyar ve katalogdan satın alınan bir U bileşenin neden Bölge 1'de duvara vidalanıp kullanılabilecek bir şey olmadığını gösterir.

Temel noktalar

• Sertifika numarasından sonraki X, ekipmanın montajı, kullanımı veya bakımı için temel bilgilerin sertifikada yer aldığını gösterir; koşullar tavsiye değil, bağlayıcıdır.
• Sertifika numarasından sonraki U, bir Ex bileşeni tanımlar: eksiktir, tek başına kullanılmak üzere tasarlanmamıştır ve Ex ekipmana yerleştirildiğinde ek değerlendirme gerektirir.
• Bileşen sertifikasında özel kullanım koşulları yerine bir sınırlamalar listesi (schedule of limitations) bulunur; bu liste tesisatçıya değil ekipman üreticisine hitap eder.
• X ve U simgeleri hiçbir zaman aynı sertifikada birlikte kullanılmaz.
• ATEX kapsamında bileşenler CE işareti taşımaz; AB uygunluk beyanı yerine yazılı bir uygunluk belgesi ve montaj talimatlarıyla birlikte gelir.
• Eksik parçaları, örneğin bir muhafazayı ekleyerek bir U bileşeni hizmete sokan kişi üretici rolünü üstlenir ve tam ekipman için bir sertifikaya ihtiyaç duyar.
• X koşulları montaj dokümantasyonunda ve ekipman sicilinde yer almalı ve her muayenede yeniden kontrol edilmelidir.

X ve U nereden geliyor

Ekler, Ex ekipman için genel gereklilikler standardı olan IEC 60079-0'da tanımlanmıştır ve IECEx sertifikaları, ATEX AB Tip İnceleme Belgeleri ve UKEX sertifikalarında aynı şekilde kullanılır. Burada özetlenen tanımlar, Avrupa Komisyonu'nun ATEX kılavuzunun alıntıladığı 2017 baskısına (EN IEC 60079-0:2018) aittir; Haziran 2026'da yayımlanan sekizinci baskı her iki simgeyi de korur ve aşağıda açıklandığı gibi bunlarla ilgili kuralları sıkılaştırır.

Bir sertifika numarası birkaç bölümden oluşur: sertifikayı düzenleyenin kodu, yılın son iki hanesi, bir sıra numarası ve isteğe bağlı bir ek. IECEx sertifikalarında yıl ile sıra numarası arasında nokta bulunur; ATEX sertifikalarında bu yerde ATEX kelimesi, UKEX sertifikalarında ise UKEX kelimesi yer alır.

IEC 60079-0'ın 2017 baskısı, X yerine ekipman üzerinde uyarı niteliğinde bir işaretlemeye veya belirli bir talimat dokümanına atıf yapılmasına da izin veriyordu. 2026 baskısının yayımlanmış özetleri, bu gayri resmi alternatifin kaldırıldığını bildirmektedir: güvenlik kullanıcıya veya montaja bağlıysa, bu X ile birlikte bir özel kullanım koşulu olarak belirtilmelidir. Aynı özetler, taşınabilir ekipmandaki elektrostatik riskler için X yolunun kapatıldığını da bildirmektedir; bu ekipman artık yük testlerini geçmeli veya yeniden tasarlanmalıdır. Eski ekipmanlarda hâlâ uyarı etiketleriyle karşılaşabilirsiniz; her iki durumda da koşulların kendisi sertifikadadır, dolayısıyla bakılacak yer yine sertifikadır.

X: özel kullanım koşulları

X gerçekte ne anlama gelir

Her sertifikada ekipmanı tanımlayan bir ek veya çizelge bulunur. Sertifikasyon kuruluşu, güvenliğin üreticinin fabrikada tam olarak kontrol edemediği bir şeye bağlı olduğunu tespit ederse, bu gerekliliği özel kullanım koşulları altında listeler (ATEX belgelerinde çoğu zaman "güvenli kullanım için özel koşullar" ifadesi geçer) ve sertifika numarası X alır.

Avrupa Komisyonu'nun ATEX kılavuzu (6. baskı, 2026), böyle bir koşulun neler isteyebileceğine açık bir sınır koyar. Özel kullanım koşulları, üretime veya tip testine ait güvenlik önlemlerini kullanıcıya devredemez. Test ekipmanı veya tasarım bilgisi olmayan bir kullanıcının uygulayabileceği kadar belirli olmalıdır ve talimatlar bunun nasıl yapılacağını açıklamalıdır. Bir koşul kullanıcının karşılayamayacağı kadar belirsizse ürün direktife uygun değildir. Kılavuz gerçek örnekler verir: "en az IP65 bir muhafaza gerektirir" koşuluyla satılan açık klemensli bir ürün ve darbe testlerinin yapılmadığını belirten bir anahtar sertifikası. Her ikisi de X'li ekipman değil, bileşendir.

Dolayısıyla X daha düşük kalitenin işareti değildir. Güvenlik gerekçesinin bir kısmının montaj yerinde bulunduğunun işaretidir.

Tipik özel kullanım koşulları

Tablo, sertifikalarda sık görülen koşulları listeler. Kesin ifade ve değerler her zaman eldeki sertifikada yazanlardır.

Tesisatçının ve kullanıcının sorumlulukları

Sertifika, tesisatın tüm ömrü boyunca süren yükümlülükler doğurur:

1. Tasarım ve seçim aşamasında. Yalnızca etiketi değil sertifikayı okuyun ve her koşulun planlanan yerde karşılanabileceğini kontrol edin. "Düşük mekanik hasar riski" gerektiren bir koşul, forklift güzergâhının yanındaki bir konumu dışarıda bırakır.
2. Montaj aşamasında. Her koşulu karşılayın ve nasıl karşıladığınızı kayda geçirin. IEC 60079-14 (yürürlükteki baskı 2024), montaj dokümantasyonunun özel kullanım koşulları olan ekipmanın belgelerini içermesini ister; 2024 baskısında özel kullanım koşulları ve Ex bileşenlerle ilgili ayrı gereklilikler vardır. Örneğin İrlanda İş Sağlığı ve Güvenliği Kurumu'nun (Health and Safety Authority) ATEX doğrulama dosyası kontrol listesi, tüm ekipmanın sertifikalarının kopyalarını ve ekipman sicilinde kayıt altına alınabilen "özel koşullara (X eki)" uygunluğun kanıtını ister.
3. İşletme sırasında. Temizlik yöntemleri gibi günlük işi etkileyen koşulları bu işi yapan kişilere iletin.
4. Muayene ve bakımda. IEC 60079-17 kapsamında muayene yapanların koşulları kontrol edebilmek için bunlara ihtiyacı vardır; bakımcıların da vidaları, rakorları veya pencereleri değiştirmeden önce bunlara ihtiyacı vardır. IEC 60079-19 kapsamında çalışan bir onarımcının bir birleşim yerine dokunmadan önce alev yolu koşullarını bilmesi gerekir.
5. Değişiklik sırasında. Yerin, prosesin veya yakındaki ekipmanın değişmesi, ilk gün karşılanmış bir koşulu bozabilir.

U: Ex bileşenler

Ex bileşen nedir

IEC 60079-0, Ex bileşeni, tek başına kullanılmak üzere tasarlanmamış ve Ex ekipmana yerleştirildiğinde ek değerlendirme gerektiren bir Ex ekipman parçası olarak tanımlar. U simgesinin tanımına ilişkin not, ürünün eksik olduğunu ve ek değerlendirme yapılmadan montaja uygun olmadığını belirtir. Bir Ex bileşen sertifikası, bir Ex ekipman sertifikası olmadığını belirtmek zorundadır.

Tipik Ex bileşenler artırılmış emniyetli klemensler, boş alev sızdırmaz muhafazalar, alev sızdırmaz geçiş izolatörleri (bushing), buton ve anahtar elemanları, kapsüllenmiş röleler ve Ex aydınlatma armatürleri için tasarlanmış duy veya balastlardır. ATEX kılavuzu da, açıkça ATEX ürünlerinin içine yerleştirilmek üzere tasarlandıklarında bileşen olarak piyasaya arz edilebilecek ürünlerin benzer bir listesini verir.

Sınırlamalar listesi

Bileşen sertifikasında özel kullanım koşulları yerine bir sınırlamalar listesi bulunur. Bu liste, ekipman üreticisine ve onun sertifikasyon kuruluşuna, bileşen kullanıldığında hâlâ neyin kontrol edilmesi veya sağlanması gerektiğini söyler. Tipik maddeler şunlardır:

• muhafaza içinde üretilen ısıya bağlı olduğu için sıcaklık sınıfı veya yüzey sıcaklığı nihai ekipmanda belirlenecektir;
• bileşenin takıldığı delikler, dişler veya alev yolları belirtilen minimum ölçüleri karşılamalıdır;
• bileşen dönmeye veya gevşemeye karşı sabitlenmelidir;
• izin verilen akım, gerilim, kablo kesitleri veya yüzeysel kaçak mesafeleri;
• nihai montajda tekrarlanacak testler, örneğin alev sızdırmaz bir geçiş izolatörü için basınç veya alev iletimi testi.

IEC 60079-0'ın 2026 baskısı, bir Ex bileşenin sıcaklık aralığının artık sınırlamalar listesinde belirtilmesi gerektiğini ekler.

Bileşen işaretlemesi genellikle kısaltılmıştır: tipik olarak sıcaklık sınıfı içermez, çünkü bu yalnızca nihai ekipmana atanabilir. Bir IECEx karar sayfası (DS 2023/002), ayrıca satılmayan ve yalnızca kendi üreticisi tarafından aynı kalite sistemi altında ekipmana yerleştirilen bir bileşenin, bileşen sertifikasında bu belirtilmesi ve izlenebilirliğin sağlanması koşuluyla hiç işaretleme taşımasına gerek olmadığını teyit etmiştir.

ATEX: CE işareti yok ve farklı bir belge seti

2014/34/AB sayılı Direktif kapsamında bileşenler kendi başına bir ürün kategorisidir. Uygunlukları, amaçlandıkları ekipmanla aynı prosedürle değerlendirilir, ancak (başka bir AB mevzuatı gerektirmedikçe) CE işareti taşımazlar ve özelliklerini ve nasıl yerleştirilmeleri gerektiğini belirten yazılı bir uygunluk belgesi ile birlikte, kullanım talimatı yerine montaj talimatlarıyla gelirler. ATEX kılavuzu, bileşenin kullanıma hazır olmadığını ve nihai uygunluk değerlendirmesinin tam ekipmanla birlikte yapıldığını açıkça belirtir.

U bileşen neden tek başına kullanılamaz

ATEX kılavuzu, kullanıcıların kablo girişleri için nasıl delik açması gerektiğini açıklayan bir koşulla sertifikalandırılmış boş bir alev sızdırmaz muhafazayı anlatır. Onaylanmış kuruluş monte edilmiş bir muhafazayı incelemişti, ancak üretici boş muhafazalar satıyordu. Kılavuz, ürünün bir bileşen olduğu sonucuna varır: delme ve montaj, üreticinin kalite güvencesi kapsamında olması gereken üretim adımlarıdır ve delme ile montajdan sonra alev iletimi ve basınç testleri gerekebilir. İç sıcaklık ve yüzey sıcaklık sınıfı da içine ne konulduğuna bağlıdır.

Aynı mantık her yerde geçerlidir. Bir bileşen sertifikası yalnızca bileşenin kendisinin neler yapabildiğini kanıtlar. Patlamadan korunma konseptinin geri kalanı, yani bir klemensin etrafındaki muhafaza, bir kontaktörün etrafındaki serbest hacim, bir güç kaynağının yaydığı ısı, birisi bütünü değerlendirene kadar kanıtlanmış değildir. Kılavuz bunu doğrudan ifade eder: kullanıcı muhafaza gibi parçalar eklemek zorundaysa, kullanıcı üretici gibi hareket eder.

Çözümlü örnekler

Örnek 1: X'li bir buat

Bir yüklenici, IECEx ABC 26.0042X sertifikalı, Ex eb IIC T6 Gb işaretli artırılmış emniyetli buatlar teslim alır. Sertifika üç özel koşul listeler:

1. cam elyaf takviyeli polyester muhafaza elektrostatik yük biriktirebilir; yalnızca nemli bezle temizleyin;
2. yalnızca Ex e için sertifikalandırılmış, en az IP66 kablo rakorları ve kör tapalar kullanılabilir;
3. klemenslerin sayısı ve boyutu ile klemens başına maksimum akım, talimatlardaki tabloya uygun olmalıdır.

Yüklenici, buatların hiçbirinin yüksek hızlı bir toz veya sprey akımının içinde olmadığını kontrol eder, koruma tipi için sertifikalandırılmış ve gerekli IP değerine sahip rakorları seçer ve her buatın klemens yüklemesini üreticinin tablosuyla doğrular. Her koşul ve kanıtı ekipman siciline işlenir. O alanın saha bakım prosedürüne temizlik yöntemi eklenir. İlk periyodik muayenede muayene eden kişi, Ex sertifikası olmayan bir yedek rakor bulur: bu 2. koşulun ihlalidir ve kusur olarak kaydedilir.

Örnek 2: U bileşenlerden bir kumanda istasyonu yapmak

Bir pano üreticisi Bölge 1 için yerel bir kumanda istasyonu tedarik etmek istemektedir. Boş bir alev sızdırmaz muhafaza (... U), alev sızdırmaz anahtar elemanları (... U) ve artırılmış emniyetli klemensler (... U) satın alır ve bunları birleştirir.

Bu sertifikaların hiçbiri montajın tesis edilmesine izin vermez. Pano üreticisi artık yeni bir Ex ekipmanın üreticisidir ve şunları yapmalıdır:

• montaj için bir ekipman sertifikası almak; örneğin kendi test raporuyla birlikte bir IECEx uygunluk sertifikası veya ATEX kapsamında, bu kategori 2 elektrikli ekipman olduğu için, AB Tip İnceleme Belgesi (Modül B) ve ardından ürün kalite güvencesi (Modül E) ya da denetimli ürün testi (Modül C1);
• üç sınırlamalar listesindeki her maddeyi karşılamak; bu genellikle dolu muhafazanın sıcaklık testlerini ve anahtar elemanlarına ait deliklerin kontrolünü gerektirir;
• istasyonu kendi tam Ex işaretlemesi ve kendisi de X taşıyabilecek yeni ekipman sertifika numarasıyla işaretlemek;
• uygunluk beyanını ve kullanım talimatlarını düzenlemek.

Aynı parçaları son kullanıcı satın alıp sahada monte etseydi, son kullanıcı da tam olarak aynı yükümlülükleri üstlenmiş olurdu.

Sık yapılan hatalar

• Yalnızca etiketi okumak. X bilginin kendisi değil, bir yönlendirmedir. Sertifikayı indirin ve özel koşulları montajdan sonra değil, satın almadan önce okuyun.
• X'i "özel onay gerekir" diye yorumlamak. X, ekipmanın özel durumlarla sınırlı olduğu veya daha az güvenli olduğu anlamına gelmez. Bazı güvenlik önlemlerinin doğru montaja ve kullanıma bağlı olduğu anlamına gelir.
• U bileşeni ekipmanmış gibi monte etmek. Sertifikalı bir klemens, geçiş izolatörü veya boş muhafaza sertifikalı ekipman değildir. Tam montajın değerlendirmesi yapılmadan hem hukuken hem de uygulamada sertifikasızdır.
• Sertifika "izin veriyor" diye bir Ex d muhafazayı sahada delmek veya değiştirmek. Girişler ve değişiklikler, ekipman sertifikası tam olarak o değişikliği ve doğrulamasını kapsamadıkça üretim adımlarıdır.
• Devreye almadan sonra koşulları unutmak. X koşulları yıllar sonra yedek vidalar, rakorlar ve temizlik yöntemleri yüzünden bozulur. Koşulları sicilde ve muayene programında tutun.
• Koşulların bir sertifikanın her revizyonunda aynı olduğunu varsaymak. Sertifikalar yeniden düzenlenir; koşullar eklenebilir veya değişebilir. Ürünün üretim tarihine uyan revizyonu kontrol edin.

Sık sorulan sorular

ATEX veya IECEx sertifikasında X ne anlama gelir?

X, ekipmanın güvenli kullanım için özel koşullar olarak da adlandırılan özel kullanım koşullarına sahip olduğu anlamına gelir. Bu koşullar sertifikada ve üreticinin talimatlarında listelenir ve montajı, kullanımı veya bakımı kapsar. Ekipman ancak bu koşullar karşılandığında güvenli ve mevzuata uygundur.

Ex sertifikasında U ne anlama gelir?

U, sertifikanın bir klemens, boş bir alev sızdırmaz muhafaza veya bir anahtar elemanı gibi bir Ex bileşen için olduğu anlamına gelir. Bileşen eksiktir ve daha sonra bir bütün olarak değerlendirilip sertifikalandırılan bir Ex ekipmanın içine yerleştirilmelidir. Bir U bileşen tehlikeli bölgede tek başına monte edilmemelidir.

Bir sertifikada hem X hem U olabilir mi?

Hayır. IEC 60079-0 iki simgenin birlikte kullanılmasına izin vermez. Ex bileşenlerde özel kullanım koşulları yerine ekipman üreticisine hitap eden bir sınırlamalar listesi bulunur.

ATEX kapsamında Ex bileşenler CE işareti taşır mı?

Hayır. 2014/34/AB sayılı Direktif kapsamında, başka bir AB mevzuatı gerektirmedikçe bileşenler CE ile işaretlenmez. Yazılı bir uygunluk belgesi ve montaj talimatlarıyla birlikte gelirler; CE işareti ve AB uygunluk beyanı bitmiş ekipmana aittir.

Özel kullanım koşullarını karşılamaktan kim sorumludur?

Üretici koşulları açık ve uygulanabilir hale getirmelidir; tesisatçı, kullanıcı ve bakımcı ise bunları tesisatın tüm ömrü boyunca karşılamalıdır. Muayene yapanlar bunları ilk ve periyodik muayenelerde kontrol eder. Bir koşul bir yerde karşılanamıyorsa ekipman orası için uygun değildir.

Özel kullanım koşullarını nerede bulabilirim?

Sertifikada, genellikle "Specific Conditions of Use" (Özel Kullanım Koşulları) başlıklı bir bölümde veya çizelgesinde ve üreticinin talimatlarında. IECEx sertifikaları IECEx çevrimiçi sertifika sisteminde ücretsiz okunabilir; ATEX sertifikaları üreticiden veya onaylanmış kuruluştan temin edilir.

excodex'te ilgili yazılar

• Ex işaretlemesi nasıl okunur: II 2 G Ex db IIC T4 Gb adım adım
• AB Tip İnceleme Belgeleri ve onaylanmış kuruluşlar
• IECEx sistemi: CoC, ExTR, QAR ve çevrimiçi sertifika veritabanı
• Bir Ex sertifikasının gerçek olup olmadığı nasıl doğrulanır
• IEC 60079-14 kapsamında Ex tesisatın temelleri
• Ex ekipmanın onarımı, revizyonu ve modifikasyonu (IEC 60079-19)
• Araç: Ex işaretleme kontrolü; standart sayfaları: IEC 60079-0, IEC 60079-14, IECEx

Standartlar ve ek kaynaklar

• IEC 60079-0, patlayıcı ortamlar: ekipman için genel gereklilikler (Ex bileşen, X ve U simgelerinin tanımları, işaretleme, sınırlamalar listesi); 8. baskı 2026.
• IEC 60079-14, elektrik tesisatlarının tasarımı, ekipman seçimi ve montajı, ilk muayene dahil; 6. baskı 2024.
• IEC 60079-17, elektrik tesisatlarının muayenesi ve bakımı.
• IEC 60079-19, ekipman onarımı, revizyonu ve yeniden kazanımı.
• Avrupa Komisyonu, ATEX 2014/34/AB Kılavuzu, 6. baskı Ocak 2026; bileşenler ve ekipman ile bileşen arasındaki fark hakkındaki bölümler: single-market-economy.ec.europa.eu
• ABD Sahil Güvenlik Komutanlığı Dış Kıta Sahanlığı Ulusal Uzmanlık Merkezi, The Drill Down sayı 29, tehlikeli konum sertifika numaraları (numara yapısı, X ve U): dco.uscg.mil
• Yalnızca kendi üreticisi tarafından kullanılan Ex bileşenlerin işaretlenmesine ilişkin IECEx karar sayfası DS 2023/002: iecex.com
• Health and Safety Authority (İrlanda), ATEX doğrulama dosyasının içeriği: hsa.ie (PDF)
• IECEx çevrimiçi sertifika sistemi: iecex-certs.com

Bu yazı excodex editör ekibinin hazırladığı genel teknik bilgidir. Geçerli standartların, ekipman sertifikalarının ve talimatlarının, ulusal mevzuatın veya yetkin bir kişinin değerlendirmesinin yerini tutmaz.