Tehlikeli bölgelerde çalışan personelin yetkinliği: IECEx CoPC ve diğer sistemler

Tehlikeli bölgelerde yetkinlik, bir kişinin yalnızca bir kursa katılmış olması değil, bir Ex işinin gerektirdiği bilgi ve becerileri fiilen uygulayabilmesi demektir. Kurulum, muayene ve onarım standartları IEC 60079-14, IEC 60079-17 ve IEC 60079-19, işin yetkin kişilerce yapılmasını şart koşar ve normatif eklerinde tasarımcılardan, teknisyenlerden, uygulayıcılardan ve sorumlu kişilerden beklenen bilgi, beceri ve yetkinlikleri tanımlar. IECEx Personel Yetkinlik Sertifikası (Certificate of Personnel Competence, CoPC) bunu kanıtlamanın uluslararası yoludur: bir IECEx sertifikasyon kuruluşu kişiyi, Ex 000'dan (saha farkındalığı) Ex 011'e (hidrojen güvenliği) kadar tanımlanmış yetkinlik birimlerine (units of competence) göre yazılı ve uygulamalı olarak değerlendirir; sertifika yeniden değerlendirme ile, tipik olarak beş yılda bir yenilenmelidir.

Bu yazı, standartların neyi şart koştuğunu, IECEx birimlerinin nasıl yapılandırıldığını, ulusal sistemlerin bunlarla nasıl karşılaştırıldığını ve eğitim, sertifikasyon ve yetkinlik arasındaki farkı açıklar; bir muayene kampanyası için personel planlamasını da örnekle gösterir.

Temel noktalar

• Yetkinlik bilgi, beceri, deneyim ve eğitimin bir arada bulunmasına bağlıdır. Bir eğitim kursu tek başına yetkinliği kanıtlamaz; IECEx, eğitim kaydının sertifikasyon iddiası için kullanılamayacağını belirtir.
• IEC 60079-14:2024'te personel yetkinliğine ilişkin bir madde ve tasarımcıların, elektrikçilerin ve teknisyenlerin bilgi, beceri ve yetkinliklerini, bunların nasıl değerlendirileceği dahil, düzenleyen normatif Ek A bulunur.
• IEC 60079-17:2023'te muayene ve bakım yapan sorumlu kişiler, yürütme görevine sahip teknik kişiler ve uygulayıcılar (nitelikli personel) için normatif Ek B bulunur.
• IEC 60079-19:2025, her onarım tesisi sahası için bir sorumlu kişi şart koşar, bu kişinin görevlerini tanımlar ve sorumlu kişiler ile uygulayıcılar için yetkinlik şartlarını normatif bir ekte verir.
• IECEx CoPC sisteminde Ex 000 ile Ex 011 arasında on iki birim vardır. Her sertifika sahip olunan birimleri ve varsa sınırlamaları, örneğin belirli koruma tekniklerine yönelik sınırlamaları listeler. Sertifikalar herkese açık IECEx çevrimiçi sisteminde kontrol edilebilir.
• CoPC yalnızca bir IECEx sertifikasyon kuruluşunun (ExCB) değerlendirmesinden sonra düzenlenir ve tipik olarak beş yılda bir yeniden değerlendirilir. Saha oryantasyonunun, çalışma izinlerinin veya işverenin kişinin belirli bir işe uygunluğunu kontrol etme yükümlülüğünün yerini tutmaz.

Standartlar neyi şart koşuyor

AB çerçevesi: eğitim ve yetkin kişilerce doğrulama

AB'deki işyerleri için 1999/92/AT Direktifi (ATEX "işyeri" direktifi), işverenin patlayıcı ortam oluşabilecek yerlerde çalışan kişilere patlamadan korunma konusunda yeterli ve uygun eğitim vermesini şart koşar. Patlamadan Korunma Dokümanı gerektiriyorsa iş yazılı talimatlara ve bir çalışma izni sistemine göre yürütülmeli, izinler bu görevden sorumlu bir kişi tarafından verilmelidir. Tehlikeli bölgeler içeren bir işyeri ilk kez kullanılmadan önce, genel patlama güvenliği deneyimleri ve/veya mesleki eğitimleri yoluyla patlamadan korunma konusunda yetkin kişilerce doğrulanmalıdır. Bu yükümlülükler ulusal mevzuata aktarılır; Büyük Britanya'da Dangerous Substances and Explosive Atmospheres Regulations 2002 (DSEAR) düzenlemesinin 9. maddesi bilgilendirme, talimat ve eğitimi kapsar.

Direktif yükümlülüğü belirler, ancak içeriği belirlemez. İçerik IEC 60079 standartlarından ve ulusal kurallardan gelir.

IEC 60079-10-1: bölge sınıflandırması

Bölge sınıflandırması standardı IEC 60079-10-1:2020, sınıflandırmayı yapan personelin yetkinliğine ilişkin bir madde içerir. Sınıflandırma proses, ekipman, havalandırma ve malzeme bilgisine dayanır ve normalde bir ekip tarafından yapılır. IECEx sisteminde buna karşılık gelen birim Ex 002'dir ve bu birim teknik bir alanda lisans, ön lisans diploması veya eşdeğerini açıkça şart koşar.

IEC 60079-14: tasarım, seçim ve kurulum

Yetkinlik şartları önceki baskılarda da vardı ve 2024 baskısı (6. baskı) bunları korur: personel yetkinliğine ilişkin madde, her grup için bilgi ve becerileri, göstermeleri gereken yetkinlikleri ve yetkinliğin nasıl değerlendirileceğini ortaya koyan normatif Ek A "tasarımcıların, elektrikçilerin ve teknisyenlerin bilgi, beceri ve yetkinlikleri" ile desteklenir. Uygulamada tasarımcı, bölge sınıflandırmasını okuyabilmeli, işaretlemelere ve sertifikalara bakarak koruma yöntemlerini, ekipmanı ve kablo sistemlerini seçebilmeli ve doğrulama dosyasını derleyebilmelidir; kurulumu yapan kişi ise Ex d ve Ex e muhafazalarda kablo sonlandırma veya kendinden emniyetli devrelerin ayrımını koruma gibi koruma tekniklerinin sahadaki pratik uygulamasına hakim olmalıdır.

IEC 60079-17: muayene ve bakım

IEC 60079-17:2023 (6. baskı), ilgili madde başlığını "nitelik" yerine "personelin yetkinliği" olarak değiştirmiştir. Normatif Ek B iki seviyeyi kapsar:

• Sorumlu kişiler ve yürütme görevine sahip teknik kişiler: muayene ve bakımı yöneten, periyotlara karar veren, sapmaları kabul eden ve onay veren kişiler. 2023 baskısı, standardın sürekli gözetim maddelerinde zaten kullanılan "yürütme görevine sahip teknik kişi" (technical person with executive function) terimini Ek B'ye taşımıştır; çünkü "sorumlu kişi" bir bilgi ve beceri bütününden çok bir rolü tanımlar.
• Uygulayıcılar veya teknisyenler (nitelikli personel): muayeneleri ve bakımı fiilen yapan kişiler.

Standart ayrıca muayenelerin güvenilir olabilmesi için bakımın anlık taleplerinden yeterince bağımsız yürütülmesini ve yetkinliğin tazeleme eğitimleriyle sürdürülmesini şart koşar. Bkz. IEC 60079-17'ye göre Ex tesislerin muayenesi.

IEC 60079-19: onarım, revizyon ve yeniden kazanım

IEC 60079-19 5. baskı (Temmuz 2025), yetkinliğe ayrı bir alt madde ayırmış ve sorumlu kişi için açık şartlar getirmiştir: her servis tesisi sahasında bir sorumlu kişi bulunmalıdır; standart bu kişinin görevlerini, görevlerin nasıl devredilebileceğini ve yokluğunda nasıl karşılanacağını ve bir sahada sorumlu kişi bulunmadığında neyin geçerli olduğunu ortaya koyar. Normatif Ek B, sorumlu kişilerin ve uygulayıcıların bilgi, beceri ve yetkinliğini kapsar; yeniden kazanım uygulayıcılarının, örneğin aşınmış alev yolu yüzeylerini yeniden işleyenlerin niteliklerine ilişkin ayrı bir bölüm de içerir. Standart yetkinlik tanımını ISO/IEC 17024'ten alır: kısaca, amaçlanan sonuçları elde etmek için bilgi ve becerileri kullanabilmek. Bkz. Ex ekipmanın onarımı, revizyonu ve modifikasyonu.

IECEx Sertifikalı Kişiler sistemi

Nasıl işler

Genellikle IECEx Certified Persons sistemi olarak anılan IECEx personel yetkinliği sertifikasyon sistemi, bireyleri sertifikalandırır. Süreç şöyledir:

1. Başvuru sahibi, personel sertifikasyonu için onaylanmış bir IECEx sertifikasyon kuruluşu (ExCB) seçer ve ilgili deneyim gibi asgari başvuru şartlarını karşıladığını gösterir.
2. ExCB, başvuru sahibinin çalışma alanındaki bilgi ve pratik becerileri yazılı sınavlar ve uygulamalı değerlendirmelerle ölçer. Diğer sertifikalar ve eğitim kayıtları başvuruyu destekleyebilir, ancak değerlendirmenin yerini tutamaz.
3. Başarılı bir değerlendirmeden sonra ExCB bir Personel Yetkinlik Değerlendirme Raporu (Personnel Competence Assessment Report, PCAR) düzenler ve Personel Yetkinlik Sertifikasını, işverenlerin kontrol edebileceği IECEx çevrimiçi sisteminde oluşturur.
4. Sertifika tipik olarak beş yıl geçerlidir. Yenileme yeniden değerlendirme gerektirir, çünkü yetkinlik zamanla zayıflayabilir.

Sistem, kişileri belgelendiren kuruluşlara ilişkin uluslararası standart olan ISO/IEC 17024'ün tarafsızlık ilkelerini uygular: bir kuruluş hem eğitim hem sertifikasyon yapabilir, ancak bir adayı eğiten kişi o adayın sertifikasyonunda yer alamaz.

Yetkinlik birimleri

Birimler, IECEx operasyonel dokümanı OD 504'te (5.0 baskı, Ekim 2022) tanımlanmıştır. Sertifikalar unvanlara değil, IEC standartlarındaki iş fonksiyonlarına dayanır ve bir kişi kendi işine uyan birim kombinasyonuna sahip olur.

Birimler şu anda elektrikli ekipmana odaklanmaktadır; IECEx, elektriksiz ekipman için birimlerin de gelebileceğini belirtmiştir.

Ön şartlar, deneyim ve sınırlamalar

OD 504 her birim için ön şartlar belirler. Öne çıkanlar:

• Ex 001 yalnızca bilgiye yöneliktir; uygulamalı işi değerlendirmez. Ex 003, Ex 004, Ex 006 ve Ex 007 ile birlikte veya bunlardan önce değerlendirilmelidir.
• Ex 005 Ex 001 gerektirmez, çünkü revizyon ve onarımın tehlikeli bölge dışındaki bir atölyede yapıldığı varsayılır.
• Ex 002 teknik bir lisans, ön lisans diploması veya eşdeğerini gerektirir.
• Deneyim: kurulum, bakım, onarım, test ve gözle muayene birimleri (Ex 003 ile Ex 007 arası) için belirtilen asgari süre, endüstriyel elektrik tesisatı veya bakımı gibi ilgili alanda üç yıldır; sorumlu kişiler için ilgili Ex işinde üç yıldır.
• Sorumlu kişi seviyesi: Ex 003, Ex 004, Ex 005 ve Ex 007 dahil birçok birim, uygulayıcılar ile sorumlu kişiler için ölçütleri ayırır.
• Yüksek gerilim: Ex 004 ve Ex 007 gibi bazı birimlerde 1000 V AC veya 1500 V DC üzerinde çalışan bir kişinin ayrıca yüksek gerilim manevrası ve güvenli ayırma yetkinliğine sahip olması gerekir.
• Sınırlamalar: bir birim koruma tekniği, ürün tipi, ekipman grubu veya gerilime göre sınırlandırılabilir. Örneğin Ex 003 sertifikası kendinden emniyeti veya toz korumasını kapsam dışı bırakabilir. Sertifikadaki sınırlamaları her zaman okuyun.

Eğitim sağlayıcılar

IECEx, OD 521 operasyonel dokümanına tabi Tanınmış Eğitim Sağlayıcı (Recognised Training Provider, RTP) programı kapsamında eğitim kuruluşlarını da tanır. Bir RTP'nin Ex eğitimi verme süreçleri incelenmiştir. Kursları adayları değerlendirmeye hazırlar, ancak bir kurs ve onun eğitim kaydı sertifikasyon değildir. CoPC'ye yalnızca onaylanmış bir ExCB'nin değerlendirmesi götürür.

Diğer sistemler

Ulusal sistemler IECEx'ten önce de vardı veya onunla birlikte yürür; bazıları yerel olarak zorunludur.

CompEx, IEC 60079-10, -14 ve -17'nin yetkinlik beklentilerini karşılamak üzere EEMUA (Engineering Equipment and Materials Users Association) tarafından oluşturulmuştur. Temel birimleri Ex01 ile Ex04, Ex d, Ex e, Ex n ve Ex p ekipmanın (Ex01, Ex02) ve Ex i ekipmanın (Ex03, Ex04) kurulum ve muayenesini kapsar; diğer birimler toz, akaryakıt istasyonları, su sektörü, mekanik ekipman, tasarımcılar (Ex12) ve yürütme görevine sahip teknik kişiler (Ex14) konularını kapsar.

Avustralya ve Yeni Zelanda'da tehlikeli bölgelerdeki elektrikli ekipman üzerinde çalışma yetkinliği (EEHA) AS/NZS 4761.1 üzerine kuruludur ve ulusal olarak tanınan eğitim birimleriyle kazandırılır. Bu birimler tipik olarak kişinin önce aynı işte tehlikeli bölgeler dışında yetkin olmasını şart koşar.

Bir sahanın hangi sistemi kabul edeceğine ulusal mevzuat, işletmeci ve bazen müşteri karar verir. Birçok işletmeci birden fazla eşdeğer sistemi kabul eder; bazıları belirli bir sistemi şart koşar.

Eğitim, sertifikasyon ve yetkinlik

Bu üç kelime çoğu zaman aynı anlama geliyormuş gibi kullanılır. Oysa aynı anlama gelmezler.

• Eğitim bilgi kazandırır ve becerileri pekiştirir. Gereklidir, ancak gerçek bir değerlendirmeyle sonuçlanmadıkça yalnızca katılımı kanıtlar.
• Sertifikasyon, kişinin değerlendirme anında tanımlı ölçütleri karşıladığına dair bağımsız bir beyandır. İşverenler ve ülkeler arasında taşınabilir ve kontrol edilebilir.
• Yetkinlik, belirli bir işi belirli bir sahada, şimdi, doğru yapabilme becerisidir. Sahanın bölge sınıflandırmasını, ekipmanını, prosedürlerini ve izin sistemini bilmeyi içerir ve pratik yapılmadığında zayıflar.

Kimin neyi yapabileceğine karar verme sorumluluğu işverende kalır. Sağlam bir yaklaşım, sertifikasyonu yazılı bir yetkinlik matrisi (her iş için gereken birimler ve sınırlamalar), sahaya özel oryantasyon, yeni başlayanlar için gözetim altında çalışma, periyodik gözlem ve tazeleme eğitimi ve bir denetçinin veya müfettişin izleyebileceği kayıtlarla birleştirir. IEC 60079-14, bir tesisi tasarlayan, kuran ve muayene eden kişilerin yetkinliğinin dokümantasyonun bir parçası olmasını bekler.

Uygulama örneği: bir muayene kampanyası için personel planlaması

Bir gaz işleme tesisi, Bölge 1 ve Bölge 2'de bulunan, çoğu Ex d, Ex e ve Ex i olan ve birkaç basınçlandırılmış analizör kabini (Ex p) içeren 1.200 Ex ekipmanın periyodik detaylı muayenesini planlamaktadır. İşletmeci yetkinlik şartlarını sözleşmeye yazar:

Mobilizasyondan önce işletmeci her CoPC'yi IECEx çevrimiçi sisteminde kontrol eder ve iki sorun bulur: bir muayene personelinin Ex 008 birimi Ex d ve Ex e ile sınırlıdır, bu nedenle kendinden emniyetli çevrimlerin bulunmadığı alanlara atanır; bir başka sertifikanın süresi üç ay önce dolmuştur, bu nedenle o kişi yeniden değerlendirilene kadar yalnızca gözetim altında stajyer olarak çalışabilir. Herkes saha oryantasyonu alır ve muayene sorumlusu, tutarlı derecelendirmeyi teyit etmek için ilk haftanın bulgularını her muayene personeliyle birlikte gözden geçirir.

Sık yapılan hatalar

• Kurs sertifikasını yetkinlik saymak. Eğitim kaydı katılımı gösterir. Değerlendirmeye dayalı bir sertifika isteyin ve kontrol edin.
• Sertifika sınırlamalarını göz ardı etmek. Bir birim koruma tekniklerini, tozu veya yüksek gerilimi kapsam dışı bırakabilir. Sınırlamaları yapılacak işle eşleştirin.
• Uygulamalı iş için Ex 000'ı kabul etmek. Bu birim yalnızca sahaya erişim için bir farkındalık birimidir.
• Geçerlilik sonunu unutmak. Sertifikalar tipik olarak beş yıl sonra yeniden değerlendirme gerektirir. Geçerlilik bitiş tarihlerini içeren bir kayıt tutun.
• Sertifikasyonun saha bilgisinin yerini tuttuğunu varsaymak. Sertifikalı bir muayene personelinin de sahanın bölge sınıflandırmasına, prosedürlerine ve izinlerine ihtiyacı vardır.
• Tasarımcıları ve satın almacıları dışarıda bırakmak. IEC 60079-14:2024, kurulumu yapanların yanı sıra tasarımcılara da yetkinlik şartları getirir; kurulum hatalarının çoğu yanlış seçimle başlar.

Sık sorulan sorular

IECEx CoPC nedir?

IECEx Personel Yetkinlik Sertifikası, bir IECEx sertifikasyon kuruluşu tarafından, kişinin bilgi ve pratik becerilerini bir veya daha fazla IECEx yetkinlik birimine göre değerlendirdikten sonra düzenlenir. Sahip olunan birimleri ve varsa sınırlamaları listeler, IECEx çevrimiçi sisteminde doğrulanabilir ve yeniden değerlendirmeden önce tipik olarak beş yıl geçerlidir.

Ex ekipmanı muayene etmek için hangi IECEx birimine ihtiyacım var?

Ex 007 gözle ve yakından muayeneyi, Ex 008 ise tehlikeli bölgelerdeki elektrik tesislerinin detaylı muayenesini kapsar; her ikisi de normalde Ex 001 ile birlikte alınır. Ex 010 denetim muayenesini kapsar. Sertifikada sahanızdaki koruma tekniklerini kapsam dışı bırakan bir sınırlama olmadığını kontrol edin.

IECEx CoPC zorunlu mu?

IEC standartları yetkinlik şart koşar, ancak belirli bir sertifikayı zorunlu tutmaz. CoPC'nin, CompEx'in, ulusal bir yeterliliğin veya işverenin kendi değerlendirmesinin kabul edilip edilmeyeceği ulusal mevzuata, saha işletmecisine ve sözleşmeye bağlıdır. Birçok işletmeci IECEx CoPC veya eşdeğer bir sistemi şart koşar.

CompEx ile IECEx CoPC arasındaki fark nedir?

Her ikisi de tehlikeli bölgelerde bireysel yetkinliği yazılı ve uygulamalı değerlendirmeyle belgelendirir ve en fazla beş yıl sonra yenileme ister. CompEx Birleşik Krallık kökenlidir ve birimlerini iş ve koruma tekniğine göre düzenler (Ex01 ile Ex14); IECEx CoPC ise IEC'nin uluslararası sistemidir, birimleri Ex 000 ile Ex 011 arasıdır ve OD 504'te tanımlanmıştır, sertifikaları IECEx çevrimiçi sistemindedir.

Bir IECEx eğitim kursu bana yetkinlik sertifikası verir mi?

Hayır. IECEx Tanınmış Eğitim Sağlayıcılarının kursları dahil, kurslar adayları değerlendirmeye hazırlar. CoPC'ye yalnızca onaylanmış bir IECEx sertifikasyon kuruluşunun değerlendirmesi götürür ve eğitim kaydı sertifikasyon iddiası için kullanılamaz.

excodex'te ilgili yazılar

• IEC 60079-14'e göre Ex kurulumun temelleri
• IEC 60079-17'ye göre Ex tesislerin muayenesi
• Ex ekipmanın onarımı, revizyonu ve modifikasyonu
• IECEx sistemi: CoC, ExTR, QAR ve çevrimiçi veri tabanı
• ATEX'in açıklaması: iki AB direktifi
• Tehlikeli bölgelerde sıcak çalışma izinleri
• Standart sayfaları: IECEx, IEC 60079-14, IEC 60079-17, IEC 60079-19; forumda tartışma

Standartlar ve ek kaynaklar

• IEC 60079-14:2024, patlayıcı ortamlarda elektrik tesislerinin tasarımı, seçimi ve kurulumu; personel yetkinliği maddesi ve normatif Ek A. Herkese açık örnek: https://cdn.standards.iteh.ai/samples/103765/564de58c9bf24efdbf0187e8d3027dfc/IEC-60079-14-2024.pdf
• IEC 60079-17:2023, elektrik tesislerinin muayenesi ve bakımı; bilgi, beceri ve yetkinliklere ilişkin normatif Ek B. Herkese açık örnek: https://cdn.standards.iteh.ai/samples/103114/3f2ed9c915f1449992f376eff09930f4/IEC-60079-17-2023.pdf
• IEC 60079-19:2025 (5. baskı), ekipmanın onarımı, revizyonu ve yeniden kazanımı; sorumlu kişi ve normatif Ek B. Önizleme: https://webstore.ansi.org/preview-pages/IEC/preview_iec60079-19%7Bed5.0%7Den.pdf
• IEC 60079-10-1:2020, bölgelerin sınıflandırılması, patlayıcı gaz ortamları (personelin yetkinliğine ilişkin madde).
• ISO/IEC 17024, uygunluk değerlendirmesi, personel belgelendirmesi yapan kuruluşlar için genel şartlar.
• IECEx Certified Persons sistemi, genel bakış ve birimler: https://iecex.com/certification-of-personnel-competencies-scheme/overview
• IECEx OD 504, yetkinlik birimleri değerlendirme çıktılarına ilişkin spesifikasyon: https://www.iecex.com/dmsdocument/1556
• IECEx Tanınmış Eğitim Sağlayıcılar: https://www.iecex.com/certification-of-personnel-competencies-scheme/rtps
• IECEx personel sistemi SSS: https://www.iecex.com/certification-of-personnel-competencies-scheme/f-a-qs-certification-of-personnel-competencies-scheme/
• 1999/92/AT Direktifi, Ek II (eğitim, çalışma izinleri, yetkin kişilerce doğrulama): https://www.legislation.gov.uk/eudr/1999/92/annex/II
• DSEAR 2002, 9. madde, bilgilendirme, talimat ve eğitim: https://www.legislation.gov.uk/uksi/2002/2776/regulation/9
• CompEx sistemi, birimler ve arka plan: https://en.wikipedia.org/wiki/CompEx
• Avustralya ulusal birimi UEEHA0026, tehlikeli bölgelerle ilişkili ekipmanın bakımı (AS/NZS 4761.1:2018 tabanlı): https://training.gov.au/TrainingComponentFiles/UEE/UEEHA0026_R1.pdf

Bu yazı excodex editör ekibinin hazırladığı genel teknik bilgidir. Geçerli standartların, ekipman sertifikalarının ve talimatlarının, ulusal mevzuatın veya yetkin bir kişinin değerlendirmesinin yerini tutmaz.