İlaç ve kimya tesisleri: solvent elleçleme, tozlar ve Ex ekipman

İlaç ve ince kimya tesisleri üç patlama tehlikesini bir araya getirir: genellikle parlama noktalarının üzerinde elleçlenen yanıcı solventler, etkin maddeler ve yardımcı maddeler gibi yanıcı tozlar ve bir tozun solvent buharıyla karşılaştığı her durumda, örneğin katıların bir reaktöre beslenmesinde veya solventle ıslak ürünün kurutulmasında oluşabilen, ikisinin hibrit karışımları. En etkili koruma, kapalı aktarım ve azot inertleme ile havayı prosesin dışında tutmak, statik elektriği kontrol etmek ve geriye kalan gaz ve toz bölgeleri için sertifikalı ekipman kullanmaktır. Temiz oda gereklilikleri (temizlenebilirlik, basınç kaskadları, yüksek hava değişim oranları) bu ekipmanın nasıl monte edileceğini belirler, ancak hiçbirinin yerini tutmaz.

Bu yazı tehlikeleri birim işlemlere göre ele alır: solventler, tozlar, hibrit besleme, kurutucular, çözümlü bir süpürme örneğiyle inertleme, temiz oda konuları, tipik bölgeler ve ekipman seçimi.

Temel noktalar

• Aseton, etanol, izopropil alkol, etil asetat, heptan, toluen ve THF gibi yaygın proses solventlerinin parlama noktaları normal oda sıcaklığının altındadır; bu nedenle her açık elleçleme sıvının yakınında patlayıcı ortam oluşturur.
• Pek çok organik toz (etkin maddeler, laktoz, nişasta, selüloz, stearatlar, ara ürünler) patlayabilir tozdur. Öğütme ve mikronizasyondan gelen ince sınıflar en hassas olanlardır.
• Yanıcı solvent buharı içeren bir kaba toz dökmek, proses endüstrilerinde en sık anılan statik tutuşma senaryolarından biridir. Buhar, bir milijulün çok küçük bir kesriyle, yani çoğu tozun ihtiyaç duyduğundan çok daha az enerjiyle tutuşabilir.
• Azotla inertleme oksitleyiciyi ortadan kaldırır: oksijen konsantrasyonu sınırlayıcı oksijen konsantrasyonunun (LOC) altında, bir emniyet payıyla tutulur; yaygın uygulama, sürekli izleme ile LOC'nin en az 2 yüzde puan altında kalmaktır ve bu, oksijen ölçümüyle doğrulanır.
• Solventle ıslak ürün işleyen akışkan yataklı kurutucular hibrit bir karışım içerir; organik solventli kurutma genellikle kapalı çevrim azotla yapılır ve kurutucu bir patlamaya dayanacak veya onu tahliye edecek şekilde imal edilir.
• Temiz oda HVAC sistemine bölge sınıflandırmasında seyreltme için ancak kullanılabilirliği iyiyse ve arızası algılanıyorsa güvenilebilir; temiz oda basınç kaskadları solvent buharının hapsedilmesiyle bağdaştırılmalıdır.
• Ekipman çoğu zaman gaz (sıklıkla IIB, T3 veya T4) ve toz (çoğu organik toz için IIIB) için birleşik bir işaret gerektirir ve odadaki en zorlu maddeye göre seçilir.

Patlama tehlikeleri nerededir

Solventler

excodex gaz kütüphanesindeki değerler:

Uygulamada önemli noktalar:

• Gaz grubu ve sıcaklık sınıfı, odada kullanılan ana solvente göre değil, en kötü solvente göre belirlenir. Ara sıra THF veya dietil eter kullanan çok amaçlı bir üretim alanı IIB ve T3 veya T4 ekipman gerektirir. Etanol IEC esaslı verilerde IIB'dir, ancak NFPA 70 Madde 505'te Grup IIA (Group D) olarak listelenir; kaynaklar farklılık gösterir, bu nedenle sertifikasyonunuzun ve sınıflandırmanızın hangi esası kullandığını kontrol edin.
• Statik biriktirici sıvılar. Heptan, hekzan ve toluen gibi hidrokarbonların ve aromatiklerin elektrik iletkenliği çok düşüktür ve pompalandıklarında, süzüldüklerinde veya karıştırıldıklarında yüklerini korurlar. Ekipmanı topraklamak, yükü sıvının kendisinden uzaklaştırmaya yetmez; akış hızı sınırları, gevşeme süresi ve inertleme de gerekir, bkz. statik elektrik. 2007'de Kansas, Valley Center'daki bir kimyasal dağıtım tesisinde meydana gelen patlamalar ve yangın, ABD Kimyasal Güvenlik Kurulu'nun (CSB) bu tür sıvılar için kuşaklama ve topraklamanın yeterli olmayabileceği ve güvenlik bilgi formlarında bu sıvıların belirtilmesi gerektiği yönünde uyarı yapmasına yol açtı.
• Diklorometan zor tutuşur ama inert değildir. Kütüphane yanıcılık aralığını hacimce %13 ile %22 olarak verir. Karışımları değerlendirirken onu "inert" bir bileşen olarak kullanmayın.

Parlama noktası, kendiliğinden tutuşma sıcaklığı ve minimum tutuşma enerjisi parlama noktası, AIT ve MIE yazısında karşılaştırılmıştır.

Tozlar

İlaç tesislerinde elleçlenen organik katıların çoğu yanar ve ince dağılmış halde patlayabilir. Ana belirleyici parçacık boyutudur: öğütülmüş ve mikronize malzeme, granüllerden çok daha hassastır. Bazı ince organik tozların minimum tutuşma enerjisi yalnızca birkaç milijuldür; bu, insanlardan, plastik iç torbalardan veya topraklanmamış metal parçalardan gelen deşarjlar için yeterince düşüktür. Patlama verileri (Kst, Pmax, MIE, minimum tutuşma sıcaklıkları, LOC) ilgili her malzeme için ölçülmelidir, çünkü "benzer" tozlar için literatür değerleri çok geniş bir aralıkta değişir; bkz. toz patlama parametreleri.

Değirmenlerin, eleklerin, harmanlayıcıların, kurutucuların, toz toplayıcıların ve pnömatik aktarım hatlarının içinde toz bulutları normal işletmenin parçasıdır; bu nedenle bu iç hacimler tipik olarak Bölge 20 veya Bölge 21'dir. Dışarıda iyi hapsetme ve düzenli temizlik, bölgeleri küçük Bölge 22 alanlarıyla sınırlayabilir veya tamamen ortadan kaldırabilir. Gizli yerlerdeki toz tabakaları uzun vadeli tehlikedir: 2003'te Kuzey Karolina, Kinston'da ilaç ambalajı için kauçuk bileşenler üreten bir tesiste meydana gelen toz patlaması altı kişinin ölümüne yol açtı. ABD Kimyasal Güvenlik Kurulu, bir üretim alanının üzerindeki asma tavanın üstünde ince plastik tozun biriktiğini tespit etti.

Hibrit karışımlar: solvent dolu reaktörlere toz besleme

Katılar, içinde zaten solvent bulunan bir reaktöre manholden boşaltıldığında aynı anda birkaç şey olur:

• Parlama noktasının yakınında veya üzerinde elleçlenen herhangi bir solvent için solventin üzerindeki buhar boşluğu patlama aralığının içinde veya üzerindedir ve düşen toz buharı manholden operatörün solunum bölgesine ve odaya iter.
• Toz bir torbadan kayarak veya bir oluktan aşağı inerken yüklenir; plastik torbalar, iç torbalar ve operatör de yüklenir.
• Yüklü bir toz yığını veya yüksek yüklü bir plastik iç torba fırça deşarjları, iletken bir zemin üzerindeki ince yalıtkan bir tabaka ise yayılan fırça deşarjları üretebilir; her ikisi de solvent buharını tutuşturabilir.
• Buhar ve tozun birleşimi, buhar, alt patlama sınırının (APS, İng. LEL) altında olsa bile, her birinden tek başına daha kolay tutuşur ve daha şiddetli yanar: bkz. hibrit karışımlar.

Etkinlik sırasına göre önlemler:

1. Sırayı değiştirin. Kimya izin veriyorsa katıları önce boş, inertlenmiş kaba besleyin ve solventi sonradan kapalı bir hattan ekleyin.
2. Kabı inertleyin. Beslemeden önce buhar boşluğunu doğrulanmış bir oksijen seviyesine kadar azotla süpürün ve besleme sırasında bir azot akışını sürdürün; böylece açıklıktan dışarı çıkan akış buhar-hava karışımı değil, inert gaz olur.
3. Kapalı besleme kullanın. Split vanalar, yerleştirme portlu hapsetme torbaları, eldivenli kutu izolatörleri, vakumlu konveyörler ve helezon besleyiciler manholün hiç açılmamasını sağlar ve operatörleri yüksek etkili bileşiklerden de korur.
4. Statik elektriği kontrol edin. Kabı, olukları, hunileri ve varilleri topraklayın; iletken veya statik dağıtıcı torbalar ve iç torbalar kullanın; insanları statik dağıtıcı ayakkabı ve zemin kaplamasıyla topraklayın. Esnek orta boy dökme yük konteynerleri (FIBC, big bag) için yalnızca yanıcı ortamlar için tasarlanmış tipler kullanılabilir: Tip C (iletken, dolum ve boşaltma sırasında topraklanır) veya Tip D (topraklama bağlantısı olmadan statik korumalı); Tip A veya B kullanılamaz. Deney yöntemleri ve tipler IEC 61340-4-4'te tanımlanmıştır; ayrıntılı statik elektrik rehberliği IEC TS 60079-32-1'dedir.
5. Sınıflandırın ve donatın. Besleme sırasında açık bir manholün çevresindeki alan tipik olarak lokal bir Bölge 1'dir (ve bir toz bölgesidir) ve oradaki ekipman her ikisine de uygun olmalıdır.

Kurutucular

Kurutma, ıslak bir katıdan solventi uzaklaştırır ve dolayısıyla hibrit karışımı tasarım gereği oluşturur.

• Vakumlu tepsili, karıştırmalı filtre ve konik kurutucular kapalı ve düşük basınç altında çalışır; bu da oksijeni dışarıda tutar. Kritik anlar vakumun kırılması (hava ile değil azotla kırın), boşaltma için açma ve işletme sırasındaki kaçaklardır. Buhar hattının oksijen izlemesi ve azot örtüleme yaygındır.
• Akışkan yataklı kurutucular sıcak gazı ürünün içinden üfler. Sulu granülasyonda tehlike tozdur. Organik solventlerde içerideki gaz solvent buharı da taşır; bu nedenle organik solventli akışkan yataklı kurutma normalde kapalı çevrimde azotla, solventi geri kazanmak için bir kondenser ve inert koşulları doğrulamak için bir oksijen analizörüyle yapılır. Kurutucu tipik olarak patlama basıncına dayanacak şekilde tasarlanır veya bağlı kanalların izolasyonuyla birlikte tahliye ya da bastırma ile korunur.
• Organik solventli besleme için püskürtmeli kurutucular da benzer şekilde kapalı çevrim azot kullanır.

Tüm kurutucularda giriş gazı sıcaklığı ve ısıtma yüzeyleri, solventin kendiliğinden tutuşma sıcaklığının ve ürünün tutuşma ve kendiliğinden ısınma sıcaklıklarının pay bırakılarak altında kalmalıdır. Yapısal seçenekler toz patlamasından korunma yazısında anlatılmıştır.

İnertleme

İnertleme, oksijenin yeterli bir kısmını azotla (bazen karbon dioksit veya argonla) değiştirerek hiçbir alevin yayılamamasını sağlar. Temel değer, karışımın altında yanamadığı oksijen seviyesi olan sınırlayıcı oksijen konsantrasyonudur (LOC). Yakıta, inert gaza, sıcaklığa ve basınca bağlıdır; gerçek solvent ve toz için deney verilerinden alınmalıdır ve hibrit bir karışım için değerlerden düşük olanı geçerlidir.

Tesis, LOC'nin altında bir izin verilen maksimum oksijen konsantrasyonunda işletilir. NFPA 69'da ve yayımlanmış rehberlerde yansıtılan yaygın uygulama, oksijen sürekli izlendiğinde LOC'nin en az 2 yüzde puan altında kalmak ve LOC %5'in altındaysa LOC'nin %60'ından fazla olmayan bir seviyede işletmektir; sürekli izleme yoksa paylar daha büyüktür. Kap veya tahliye hattı üzerindeki, alarmlı ve açmalı oksijen analizörleri sonucu doğrular. Bunların performansı, oksijen dedektörlerini de kapsayan IEC 60079-29-0 kapsamındadır.

Azot boğucu bir gazdır. Manhollerden ve tahliyelerden çıkan inert gaz ve inertlemeden sonra kaba giriş kendi kontrollerini gerektirir, bkz. oksijen eksikliği.

Çözümlü örnek: kaç süpürme çevrimi gerekir?

Hava dolu (%21 oksijen) bir reaktör, solvent ve katılar beslenmeden önce %2'nin altına indirilmelidir. Aşağıdaki değerler saf azot ve her adımdan sonra tam karışma varsayar.

1. Basınç salınımlı süpürme, 1,0 ile 3,0 bar mutlak arası: her çevrim (azotla basınçlandırma, ardından 1,0 bar'a geri tahliye) oksijen oranını 3'e böler. Bir çevrimden sonra %7,0, ikiden sonra %2,33, üçten sonra %0,78. Üç çevrim gerekir.
2. Vakum salınımlı süpürme, 0,2 ile 1,0 bar mutlak arası: her çevrim (0,2 bar'a kadar vakumlama, vakumu azotla kırma) oksijen oranını 0,2 ile çarpar. Bir çevrimden sonra %4,2, ikiden sonra %0,84. İki çevrim gerekir.
3. Doğrulama: gerçek karışma kusurludur ve azot tam saf değildir; bu nedenle oksijen seviyesi beslemeden önce bir analizörle doğrulanmalı ve süpürme reçetesi gerçek kap üzerinde valide edilmelidir.

Temiz oda ve GMP konuları

İyi üretim uygulamaları (GMP) ve patlamadan korunma birlikte karşılanmalıdır ve bazen farklı yönlere çekerler.

• Basınç kaskadları. Temiz odalar ürünü korumak için pozitif basınçta tutulur, oysa solvent buharı veya yüksek etkili bileşikler bulunan odalar kirlenmiş havayı koridorlara itmemelidir. Hava kilitleri her iki amaç da karşılanacak şekilde tasarlanır (örneğin proses odası ile koridor arasında daha düşük basınçlı bir "havuz" (sink) veya daha yüksek basınçlı bir "kabarcık" (bubble) hava kilidi) ve sınıflandırma, kapılar açıldığında havanın ve buharın gerçekte nereye aktığını dikkate almalıdır.
• Güvenlik havalandırması olarak HVAC. Temiz odalarda çoğu zaman yüksek hava değişim oranları vardır ve bunlar buharı iyi seyreltir. Bölge sınıflandırması bunu ancak havalandırmanın kullanılabilirliği iyiyse hesaba katabilir: izlenen hava akışı, alarmlar, HVAC arızasında solvent işlemlerini durduran kilitlemeler ve güvenli enerji beslemesi. Solvent buharı içerebilecek devridaim havasına dikkat edilmelidir; emişi kaynakların yakınında, ağır buharlar için alçak seviyede yapın. Yöntem bölge sınıflandırmasında havalandırma yazısındadır.
• Temizlenebilir Ex ekipman. Temiz odalardaki Ex ekipman aynı zamanda düzgün yüzeyli, sızdırmaz ve yıkanabilir olmalıdır: paslanmaz çelik muhafazalar, basınçlı yıkama için yüksek IP dereceleri, tavan panellerine sıva altı ve sızdırmaz monte edilen Ex aydınlatma armatürleri, Ex sertifikalı operatör panelleri. Karmaşık ekipman için basınçlandırılmış muhafazalar (Ex p) kullanılır.
• Duvar arkası tasarım. Tahrikleri, panoları ve yardımcı tesisatı duvarın arkasındaki teknik bir alana yerleştirip temiz odada yalnızca proses yüzünü ve sızdırmaz geçişleri bırakarak elektrikli ekipmanı sınıflandırılmış odanın tamamen dışında tutun.
• Gizli boşluklar. Temiz oda panellerinin üzerindeki tavan boşlukları, dönüş havası plenumları ve kanallar toz veya buhar toplayabilir. Bunları kapatın, sınıflandırmaya ve muayene ile temizliğe dahil edin.
• Temiz odalarda statik elektrik. Düşük nem, sentetik giysiler ve yalıtkan zeminler yüklenmeyi kolaylaştırır. Yanıcı ortamların bulunduğu yerlerde statik dağıtıcı zemin kaplaması ve ayakkabı kullanın ve tüm iletken nesneleri topraklayın.
• Temizlik maddeleri. Alkollü mendiller ve spreyler küçük, sık salımlardır. Genellikle miktarların sınırlandırılması ve havalandırma ile, bazen de ihmal edilebilir boyutta bölgelerle karşılanırlar; bkz. küçük miktarlar.

Tipik bölgeler ve ekipman seçimi

Bölgeler sahaya özgüdür; aşağıdakiler kural değil, yaygın sonuçlardır:

Ekipman seçimi bölgelerden ve maddelerden çıkar:

• Gaz: çok amaçlı tesislerde grup IIB yaygındır (etanol, THF, eter); heptan ve THF için T3, dietil eter için T4.
• Toz: çoğu organik ilaç tozu iletken değildir, grup IIIB. Maksimum yüzey sıcaklığı tozun tutuşma sıcaklıklarından çıkar, bkz. toz için yüzey sıcaklığı sınırları.
• Hibrit alanlar: ekipman hem gaz hem de toz gerekliliklerini karşılamalıdır, örneğin II 2GD Ex db IIB T4 Gb Ex tb IIIB T135°C Db. Bu tür işaretlerin nasıl okunacağı Ex işareti nasıl okunur yazısında açıklanmıştır.
• Mekanik ekipman: bölgelerdeki karıştırıcılar, pompalar, değirmenler, döner vanalar ve fanlar mekanik tutuşturucu kaynaklar açısından değerlendirilmelidir ve ISO 80079-36 ve -37'ye göre Ex h işaretiyle tedarik edilir.

Sık yapılan hatalar ve yanlış kanılar

• Yalnızca ana solvente göre sınıflandırmak. Çok amaçlı tesislerde solventler değişir. Her odada kullanılabilecek en zorlu solvent ve toza göre sınıflandırın ve ekipman seçin.
• Toz eklemek için reaktörü "hızlıca" açmak. Besleme yangınlarının çoğu kısa işlemler sırasında olur. İnertleyin, kapalı besleme kullanın veya sırayı değiştirin.
• Solventler ve tozlar için yalnızca topraklamaya güvenmek. Topraklama yükü iletkenlerden uzaklaştırır; yalıtkan sıvılardan, tozlardan, iç torbalardan veya yalıtkan ayakkabı giyen insanlardan uzaklaştırmaz.
• Solvent buharı yakınında sıradan plastik torbalar, iç torbalar veya Tip A/B FIBC'ler kullanmak. Yanıcı ortamlar için tasarlanmış iletken veya statik dağıtıcı ambalaj kullanın ya da ürünü önce kapalı bir sisteme aktarın.
• İnert gazın orada olduğunu varsaymak. Azot beslemesi arızaları, açık kapaklar ve kaçaklar olur. İnertlemenin bir güvenlik önlemi olduğu yerlerde oksijeni alarmlar ve kilitlemelerle sürekli ölçün.
• Temiz oda tavanını temiz saymak. Toz ve buhar asma tavanların üzerinde ve dönüş havası plenumlarında toplanabilir. Bu boşlukları sınıflandırmaya, muayeneye ve temizliğe dahil edin.

Sık sorulan sorular

Solvent içeren bir reaktöre toz eklemek neden tehlikelidir?

Buhar boşluğu yanıcı solvent buharı içerir ve düşen toz, ambalajı ve operatör elektrostatik olarak yüklenir. Bir deşarj, yalnızca bir milijulün çok küçük bir kesrine ihtiyaç duyan buharı tutuşturabilir ve toz patlamaya katkıda bulunur. İnertleme, kapalı besleme ve statik elektrik kontrolü ana korunma önlemleridir.

İlaç üretiminde hibrit karışım nedir?

Aynı hava içinde yanıcı tozun yanıcı buhar veya gazla oluşturduğu karışımdır; kurutuculardaki solventle ıslak tozlar ve solvent içeren kaplara toz besleme için tipiktir. Hibrit karışımlar, bileşenlerinin her birinden tek başına daha düşük enerjiyle ve daha düşük konsantrasyonlarda tutuşabilir. Ekipman ve korunma önlemleri hem gaz hem de toz tehlikesini kapsamalıdır.

Azot inertlemede hangi oksijen seviyesi güvenlidir?

Gerçek malzemelerin, deney verilerinden alınması gereken sınırlayıcı oksijen konsantrasyonuna (LOC) bağlıdır. Yaygın uygulama, sürekli oksijen izlemesiyle LOC'nin en az 2 yüzde puan altında kalmak, izleme yoksa veya LOC çok düşükse daha büyük paylar kullanmaktır. Oksijen seviyesi ölçümle doğrulanmalıdır.

Akışkan yataklı kurutucular ATEX korumasına ihtiyaç duyar mı?

Genellikle evet. Yanıcı toz işleyen bir akışkan yataklı kurutucunun içi bir toz bölgesidir ve organik solventlerle ayrıca yanıcı buhar da içerir. Bu tür kurutucular tipik olarak bir patlamaya dayanacak veya onu tahliye edecek şekilde imal edilir, bağlı kanalların izolasyonuyla korunur ve organik solventler için kapalı çevrimde azotla işletilir.

Temiz oda havalandırması bir alanı tehlikesiz hale getirebilir mi?

Havalandırma ancak salım kaynağında etkiliyse ve kullanılabilirliği iyiyse, yani hava akışı izleniyor ve arızasında solvent işlemleri duruyor veya güvenli hale getiriliyorsa bölgeleri küçültebilir veya kaldırabilir. Bu güvenilirlik olmadan yüksek hava değişim oranları tek başına sınıflandırmanın kaldırılmasını haklı çıkarmaz.

Yanıcı solventlerle hangi FIBC tipi kullanılabilir?

Yalnızca yanıcı buhar ortamları için tasarlanmış tipler: iletken olan ve dolum ve boşaltma sırasında topraklanması gereken Tip C ile topraklama bağlantısı olmadan statik korumalı olan Tip D. Tip A'nın statik koruması yoktur, Tip B ise yanıcı gaz veya buhar ortamları için tasarlanmamıştır. İç torbalar da uyumlu olmalıdır.

excodex'te ilgili yazılar

• Hibrit karışımlar: yanıcı gaz ve yanıcı toz birlikte bulunduğunda
• Tutuşturucu kaynak olarak statik elektrik
• Oksijen konsantrasyonu, oksijenle zenginleşme ve inertleme
• Toz bölgeleri 20, 21 ve 22'nin açıklaması
• Laboratuvarlar, atölyeler ve küçük miktarlar
• Araçlar: gaz ve solvent kütüphanesi, etanol, tetrahidrofuran, Ex işaret kontrolü, standart alanları IEC 60079-10-1 ve IEC 60079-10-2, forum

Standartlar ve ek kaynaklar

• IEC 60079-10-1 ve IEC 60079-10-2, gaz ve toz ortamları için alanların sınıflandırılması.
• IEC 60079-14, elektrik tesisatlarının tasarımı, ekipmanın seçimi ve montajı, ilk muayene dahil (2024 baskısı; önceki baskıların başlığında "erection" (kurulum) ifadesi geçer).
• IEC TS 60079-32-1, elektrostatik tehlikeler, rehber.
• IEC 61340-4-4:2018 (3. baskı), esnek orta boy dökme yük konteynerlerinin (FIBC) elektrostatik sınıflandırması.
• ISO 80079-36 ve ISO 80079-37, patlayıcı ortamlar için elektriksel olmayan ekipman.
• NFPA 69, Patlama Önleme Sistemleri Standardı (inertleme ve oksijen payları); NFPA 660, Yanıcı Tozlar ve Partikül Katılar Standardı (2025); yanıcı tozlar konusunda NFPA 652 ve NFPA 654'ün yerini almıştır.
• Cunliffe, Avoiding explosions by means of inerting systems, IChemE Symposium Series 148 (2001): icheme.org
• ABD Kimyasal Güvenlik Kurulu, toz patlaması ve yangın, Kinston, Kuzey Karolina (2003): csb.gov
• ABD Kimyasal Güvenlik Kurulu, patlamalar ve yangın, Valley Center, Kansas (2007), statik biriktirici sıvılar: csb.gov

Bu yazı excodex editör ekibinin hazırladığı genel teknik bilgidir. Geçerli standartların, ekipman sertifikalarının ve talimatlarının, ulusal mevzuatın veya yetkin bir kişinin değerlendirmesinin yerini tutmaz.